Forms of Forgetting

Aleida Assmann

Forms of Forgetting

The Royal Dutch Academy of Sciences has awarded Prof. Assmann the 2014 Dr. A.H. Heinekenprijs for historical sciences. This text is her public lecture which she held for the occasion at Castrum Peregrini on 1 October.


amnorman-2815With the recent boom of the study of social and cultural memory, we have come to believe that remembering is something culturally valid and that there is even an ethical imperative of remembering. This point has been stressed by Jan Philipp Reemtsma who argues that

“We live with the consensus that we need to remember and that we must fight forgetting. (…) But what should be positive about remembering? Remembering and forgetting are human capacities that are neither positive nor negative per se, but are both needed for coping with life.“[1]

There is, indeed, no intrinsic reason why remembering should be given precedence over forgetting. The meaning and value of forgetting solely depends on the social and cultural frames within which it is constructed. For this reason, I will focus in my contribution on some of these frames, analyzing the dynamics of remembering and forgetting in specific socio-historical contexts, analyzing ‘seven types of forgetting’, hoping to thereby gain a deeper insight into its modes of functioning.


1. Automatic forgetting material, biological, technical- and its limit

Let me start with the observation of a basic asymmetry: not remembering, but forgetting is the default mode of humans and societies. Remembering is negation of and resistance to forgetting, usually involving a will and effort, a veto against the destructive power of time. Just like the cells in an organism, the objects, ideas and individuals of a society are periodically replaced. This slow process of (ex)change is considered natural and does not raise any alarm. Forgetting happens silently, inconspicuously and ubiquitously, while remembering is the unlikely exception from the rule, requiring conscious efforts and specific framework.

Generally speaking, it is only a minimal part of what has been experienced, communicated and produced that actually outlasts a human life and is handed on to future generations. A photo, a necklace, a piece of furniture, a proverb, a recipe, an anecdote – that is, at most – what grandchildren retain from the lives of their grandparents. In families whose homes were bombed during the war, who were forced to flee or just moved frequently, material remains are unlikely to accumulate.  Nor are the remains stored in cellars or attics likely to survive much longer; sooner or later they also end up in containers and heaps of rubbish. Individuals may be strongly affected by this ongoing destruction of material remains, but from the perspective of the society as a whole these everyday occurrences are perfectly normal and healthy, evolving smoothly and automatically,  attracting no attention whatsoever.

Two motors of forgetting are involved in this silent process. Social forgetting in the bio-rhythm of generational change depends on devaluating and dismissing the experiences of an older generation by a younger generation. In the modern time regime of Western societies, each new generation is eager to create its own defining memories, values and projects by means of which it aims to usurp the place of the former. The other powerful motor of continuous forgetting is disposal of material waste. The force of generational change and the economic acceleration of mass production are not naturally given universals, but consequences of the time regime of modernity in Western societies with its strong emphasis on technical and economic innovation. It is the flip side of this innovation is that commercial products have to be replaced in ever shorter intervals. This form of forgetting consists in the routinized replacement of the old by the new, which is an unchallenged and constituent part of cultural evolution in the domains of science, technology and economy. At the dawn of the industrial revolution in the 19th century, the American philosopher Ralph Waldo Emerson analyzed this process of modernization as a dynamics of innovation and obsolescence. He identified destruction and forgetting as two powerful factors of progress. In order to create something new, he claimed, many things have to disappear “in the inevitable pit which the creation of new thought opens for all that is old”.[2] In an influential essay published in 1841, Emerson enthusiastically described the modern time regime as driven by an irreversible and inexorable ‘fury of disappearance’[3]

“The Greek letters last a little longer, but are passing under the same sentence, and tumbling into the inevitable pit which the creation of new thought opens for all that is old.  The new continents are built out of the ruins of an old planet: the new races fed out of the decomposition of the foregoing.  New arts destroy the old.  See the investment of capital in aqueducts made useless by hydraulics; fortifications, by gunpowder; roads and canals, by railways; sails, by steam, by electricity.” [4]

As a strong supporter of evolution, progress and modernization, Emerson also became an advocate of forgetting. He testified to an exclusive orientation towards the future and described himself as “an endless seeker with no past at my back” (304). The emphatic orientation towards the future automatically withdraws value and attention from the past. As long as the future is the central resource for hope and progress, remembering the past must appear as an obstinate, backward and even pathological deviation from the norm. The limits and problems of this position become obvious as soon as we are dealing with a traumatic past. In 1918, for instance, the American poet Carl Sandburg wrote a poem about the great battlefields of the 19th and 20th century, from the perspective of the grass:[5]

Pile the bodies high at Austerlitz and Waterloo.

Shovel them under and let me work –

I am the grass; I cover all.

And pile them high at Gettysburg

And pile them high at Ypres and Verdun.

Shovel them under and let me work.

Two years, ten years, and passengers ask the conductor:

What place is this?

Where are we now?

I am the grass. Let me work.

The cynical tone of the poem suggests that smooth transformation of history into ‘nature’ is unacceptable where human violence, suffering and massive losses are involved. It becomes even more scandalous if it plays into the hands of perpetrators who profit from automatic forgetting in the passage of time. In W.G. Sebald’s novel Austerlitz there is a passage in which he narrator muses

“how little is it that we can keep and hold fast in our memory, how much and how many things continuously slip into forgetting with every extinguished life, how does the world as it were empties itself out, shedding all the stories, that had been connected to innumerable places and objects, which are no longer heard, recorded or transmitted.”[6]

This quotation sounds like an accurate description of inevitable automatic forgetting: after each generation the world, as it were, empties itself spontaneously and stories and memories irrevocably disappear along with the deceased. This, however, is not what the Sebald’s narrator has in mind in this passage. The narrator, in this case, muses about the loss of stories connected to very particular traumatic places: the fortresses of Breendonk and Terezín, which the Nazis turned into a prison and a Jewish Ghetto. If we replace natural death with torture and murder, the context is drastically changed. In light of the suffering of the victims, the automatism of forgetting becomes morally scandalous. In order to separate himself from complicit forgetting, Sebald’s narrator returns to these places of trauma, searching for traces of a lost past and trying to recollect and remember some of the innumerable stories attached to objects and places in order to recover, acknowledge and transmit these stories. The grass of forgetting is not selective – it grows anywhere. Humans, on the other hand, are able to choose between forgetting and remembering which can involve an ethical decision, mobilizing cultural efforts to rescue historical experience from the general pit into which the past always tends to disappear.


2. Preservative forgetting – the entry into the archive  

Let us now focus on the unlikely case of something being retained and extracted from the ongoing stream of time and forgetting. Collectors and visitors of flea markets are agents of delay; they protect specific objects from decay by integrating them into their collections. The human urge to attach value to objects and to collect them is the foundation of many a library, gallery or museum. But it is only when the collection is given the protective roof of an institution, that an object has the solid chance of an extended existence. Institutions providing such a social guarantee for preservation include the archive, the library and the museum. Historical archives have evolved rather recently; they were introduced at the time of the French Revolution and have become a stronghold of Western democracies and historical thinking. The historical archive must not be confused with its predecessors, which it has supplanted but not annihilated: the political archives of the state, the church and other institutions of power. While these archives were used as instruments of claiming prestige, establishing legitimation and exerting power, historical archives are intended to serve the commonality: They preserve documents and relicts of the past that have lost their immediate function in the present. It is this form of maintaining elements of the past, cut off from immediate use, that I here refer to as ‘preservative forgetting’.[7] Material preservation of what was once thought or done makes possible its reentry into cultural memory. In this way, the archive creates a space of latency between passive forgetting and active remembering.

It is well known that Nietzsche slandered this institution of the historical archive with his scathing polemic, denouncing the mere storage and accumulation of historical knowledge as a dangerous burden for individual, society and culture. Intentionally or unintentionally, Nietzsche is invoked whenever the problem of data accumulation is addressed in terms of a ‘threatening flood of information’ that is uprooting the sense of identity and orientation. In modern societies, this overload of knowledge production cannot be solved by operations of deleting information, but only with the help of individually applied criteria of selection that separate the relevant from the irrelevant. While the media focus attention and highlight a certain canon of cultural products, it must be emphasized that individuals in Western democracies are no longer told what to remember and what to forget, but are encouraged to make their own choices and develop their own criteria for selection.

But of course they never do this in a void. Humans live in the ‘semiosphere’ (or semiotic ecosystem) of a culture that over a long-term period has gradually established a massive framework for remembering and forgetting. Cultural memory in Western societies relies on a dynamic exchange between two institutions, which I refer to as the canon and the archive. The canon here stands for a small number of cultural messages that are addressed to posterity and intended for continuous repetition and re-actualization. This active form of memory includes sacred texts of religion, important historical events and eminent works of art that future generations – to put it in the words of John Milton – “will not willingly let die”.[8] At the other end of the spectrum, there is the archive, a storehouse for cultural relicts. These relicts have become de-contextualized and disconnected from those frames, which had formerly authorized them or determined their meaning. Through this de-contextualization, these messages have lost their immediate addressees as well as their direct meaning and function. They are, however, not forgotten and thrown away. Instead, they are seen as a source of historical information and are therefore preserved for re-inspection.[9] As part of the archive, these documents exist in a state of latency or transitory forgetfulness, waiting to be rediscovered as fragments of relevant information, to be placed into new contexts and to be charged with new meaning through acts of interpretation. The archive provides the basis on which future historians will be able to reconstruct a past that was once the present.


3. Selective Forgetting – the power of framing

Not only the dynamics of cultural memory but also the dynamics of individual remembering are hinged on processes of selection. While storage space can be infinitely extended and supplemented, memory space remains a rare resource. While the external storage space of computers is growing exponentially, our brains will have to go on working on the more or less limited and invariant basis of their biological infrastructure. This accounts for the huge difference between storing and remembering: while storing provides a device against forgetting, remembering is always a co-product of remembering and forgetting. For this reason, all processes of remembering include various shades of forgetting such as neglecting, overlooking, ignoring. In other words: the gaps created by forgetting are an integral part of remembering, providing its contours.

What, then, are the selection criteria of the economy of memory? How is the relevant separated from the irrelevant, what is to be included or excluded? Nietzsche recommended forgetting from both a practical and moral point of view. To start with the practical perspective:  for him it is the aim of the ‘man of action’ to bring memory under the control of his will.  Men of action were admired by Nietzsche and Bergson for their capacity to call up only a small segment of relevant memories, which can serve as a motivational impetus towards an intended goal. Everything that cannot be used to achieve this goal has to be “forgotten,” as Nietzsche put it. [10] Today’s cognition psychologists speak of the ‘executive function’, emphasizing the cognitive capacity of ignoring all irrelevant associations in situations of processing information, decision-making and acting.[11] The following sentence in Nietzsche’s text shows that the cognitive and moral dimensions are not always easily separable: “Cheerfulness, a clear conscience, joyful action, trust in the future – all of that depends, in the individual as in a nation, on a line that divides the visible and bright from that which is dark and beyond illumination.”[12] The moral perspective comes to the fore in a famous aphorism, in which Nietzsche shows how memory can become the accomplice of forgetting. In this process, moral issues of guilt and responsibility are glossed over by the stronger socio-psychological norm of face-saving:

“I have done this, says my memory.

I cannot have done this says my pride and stays adamant.

Finally, memory gives in.”[13]

In contrast to Freud who developed a theory of repression, Nietzsche worked on an apology for forgetting which he considered to be an anthropological necessity. He legitimized forgetting from the point of view of the strong male ideal of a person who has to act, wield power and muster courage. All of these acts are based on a positive and confident self-image. Maurice Halbwachs transferred these selection criteria from a socio-psychological to a sociological level. He introduced the concept of ‘social frames’ into memory studies, emphasizing the fact that such selection criteria are in fact not defined ad hoc by individuals themselves but are imposed on them by the groups to which they belong.[14] It is thus the desire to belong that regulates the interaction between remembering and forgetting. Each social frame necessarily excludes a whole spectrum of memories which are either considered not relevant or not acceptable from the point of view of the group. It is only when one memory frame is replaced by another that excluded memories have a chance of being re-appropriated by the group (the same holds true for paradigm shifts in the sciences).[15]

In order to better understand current memory politics, we need to combine Halbwachs, who introduced the notion of social frames, with Nietzsche, who added a psychological dimension to the group-specific memories. National memory is usually organized by collective pride, which means that memories of guilt and responsibility have great difficulty entering the historical conscience and consciousness of a society. Next to pride – and this was not yet anticipated by Nietzsche – suffering has also gained a high priority in the construction of national memory. For a long time, West-German post war memory was selectively focused on the suffering of Germans. It took four decades to move from the Germans as victims to the victims of the Germans.[16] One memory frame functioned as a ‘shield’ eclipsing the other: if the national focus is on victimhood this makes it virtually impossible to also accept responsibility for historical crimes. The problem with national narratives is not so much ‘false memory’ but extremely selective and exclusive memory frames. It was only in the 1990s that we could witness a shift in the construction of national memories, moving from purely self-serving narratives to more complex configurations that also integrate negative and shameful aspects into the collective self-image. An obvious new feature of this shift is the ritual of public apologies, which has introduced world wide a new politics of accountability and regret. Rooted in human rights, it is designed to focus not only on a nation’s own suffering but acknowledges and integrates also ones victims into the national memory.


4. Damnatio memoriae – repressive forms of forgetting

In the case of damnatio memoriae forgetting takes on the form of punishment. If a culture values fame and notoriety, considering it a blessing to live on in the memory of posterity, the eradication of a name and other traces of an individual life is considered a serious punishment. In such a culture, ‘mnemocide’, the killing of a person’s memory, is inflicted as a symbolic destruction on an enemy who has fallen from favour. Many cultures share the Egyptian conviction that “a man lives if his name is being mentioned.”[17] Those whose names were erased from the annals or chiseled off from monuments are doomed to die a second death. This form of forgetting, however, is not always practicable, as it provides an instance of what Umberto Eco has described as a general paradox of intentional forgetting: you cannot erase something without at the same time highlighting it and directing attention to what is being rendered invisible.

Historical archives as part of a democratic culture that protects and values the alterity of the past in its own right are a recent institution dating back no later than the French Revolution. Political archives, on the other hand, housing the secret archive of the state as instrument of power and violence, have a much longer history continuing into the present. As long as archives remain sealed, past crimes cannot be historically investigated, as, for instance, the genocide perpetrated on the Armenians. In such a case the victims of violence are bereft of the right to their history. Such repressive forgetting and total control over the past are the topic of George Orwell’s novel 1984.The famous motto of the novel’s fictive state is:

‘Who controls the past, controls the future: who controls the present, controls the past.’[18]

Orwell’s text features an archivist whose job it is to constantly adapt the knowledge of the past to the demands of the present. Making the past disappear, however, is a very hard job. Orwell focuses on the enormous efforts that go into this form repressive forgetting. The strategies of manipulating and distorting the truth include the constant rewriting of documents, the retouching of photographs, as well as more casual forms of denial, such as hushing things up, lying and dissimulation. Though highlighted in a novel, these practices are for from being fictive. A famous historical example for such dissimulation is the film commissioned by the SS in 1944, presenting Theresienstadt, a Nazi ghetto for Jewish victims, as an ideal kibbuz. This film was created as an intentional deception to mislead the world about the repressive and lethal conditions of this ghetto. In this deception the genre of the ‘documentary’ was chosen to depict the ‘reality’ of the ghetto, creating the cynical illusion of an idyll. The cynicism of such repressive forgetting found a climax already in the 1930s with Hitler’ question: “Who today still remembers the Armenians?” Like the genocide of the Armenians that occurred under cover of the First World War, the genocide of the Jews occurred under cover of the Second World War and was meant to be forgotten. 

Repressive forgetting can also be enforced less directly through forms of ‘structural violence’ (Johan Galtung). In patriarchal societies, women had little or no access to writing and printing, which has led to their effective exclusion from archives and libraries. The following quotation comes not from the iconic essay A Room of One’s Own by Virginia Woolf (1928) but from a novel by Jane Austen published in 1817. In Persuasion, the female protagonist remarks: “Men have every advantage of us in telling their own story. Education has been theirs in so much higher a degree; the pen has been in their hands.”[19] The same holds true for religious or racial minorities and other oppressed social groups. ‘Structural violence’ creates a cultural frame of power that allows some voices to be heard while others are notoriously silenced. Chakravorty Spivak’s essay “Can the Subaltern Speak?” is an icon of postcolonial discourse; it shows how difficult it is for some members of society to claim a ‘voice’. Both the African Americans in the U.S.A. and the indigenous populations of colonial countries had similar experiences of an eradication and denial of their ‘history’. Groups that never had a chance to express themselves in writing and who are not equipped with documents collected in archives used to be considered as “void of history” in a Western perspective. Judged against the background of this normative standard, such ‘historical silence’ is today recognized as a manifestation of repressive forgetting. In order to break the silence and restore what has been forgotten to the realm of language and communication, both the structure of power and the cultural frames have to be changed. 


5. Defensive and complicit forgetting (protection of perpetrators)

As soon as it becomes obvious that the system of power protecting them is about to collapse, perpetrators of dictatorships and autocratic regimes engage in acts of destroying relics and erasing traces to cover up practices that will henceforth be classified as crimes. Towards the end of the war, the Nazi officials hastily destroyed archival documents of the mass murder of European Jews and material traces of the sites of theses crimes.[20] After 1945, high Nazi functionaries changed their names and identities to escape legal prosecution. It is estimated that up to 80.000 persons chose this under cover existence in post war Germany.[21] While still in power, perpetrators can rely on their laws to guarantee them impunity; but when the legal system changes, they protest against a retrospective application of the new law, opting for amnesty and amnesia. In Argentina, the military junta destroyed all documents of their regime of violence before transitioning to democracy in 1976, and in 1990, the functionaries of the South African Apartheid regime destroyed tons of archival material in the same situation, eliminating potential evidence to be used against them at court. Before the end of the Second World War, seven million membership cards of the NSDAP were brought to a paper-mill near Munich for immediate shredding. They were forgotten, however, in the last chaotic weeks of the war, and later confiscated by the American occupation army. Today they are preserved in the Berlin Document Center, where historians discovered them in 2003. Almost seventy years later, these cards ‘reminded’ a generation of prominent German intellectuals of their NSDAP–membership.[22]

Complicit silence also protects the perpetrators. The most conspicuous example publicly discussed in Germany throughout the year 2010 concerned the charges of sexual abuse brought against the institution of private schools and the Catholic Church. Charges had been made by the victims before, but the information was not passed on but hushed up in order to protect the officials and the respective institution. Those responsible reacted invariably by trivializing, postponing or ignoring the charges. They were confident that by turning a blind eye, this shameful problem could be made to automatically disappear. Taboos preserve a social status quo by exerting a strong conformist pressure. In addition, complicit forgetting is reinforced by the pressure of social taboos; it involves three forms of silence which mutually reinforce each other:

– defensive silence on the part of the perpetrators

– symptomatic silence on the part of the victims and

– complicit silence on the part of society.

When these three forms of silence reinforce each other, crimes can remain concealed for a long time. Nothing will really change as long as the victims are the only ones ready to break their silence and to claim their rights. It is the collective will of society alone which can change the situation and turn the tables. Only then will the testimony of the witnesses be heard and supported by the public media. In a similar way a change of values connected with the introduction of a new political notion of human rights in the 1980s created a new sensibility for the suffering of the victims of such traumatic histories of violence like the Holocaust, slavery, colonialism and dictatorships. After this global change of orientation, the response of the population was transformed from a protection shield for the perpetrators to a sounding board for the victims.


6. Constructive forgetting – tabula rasa for a new political biographical beginning

But forgetting is ambivalent and we must not forget its merits. Among those who The German poet Bertolt Brecht who wrote a poem “In Praise of Forgetting”. It ends with the following lines:

The weakness of memory is the source of human strentgh

(Die Schwäche des Gedächtnisses Verleiht den Menschen Stärke. )[23]

How otherwise could humans, bent down by experience and suffering as they are, ever find the courage to begin anew and to fight their daily battles against repressive conditions? Friedrich Nietzsche was also convinced that without forgetting, humans were unable to live a happy life and to face the challenge of the future: “Cheerfulness, a good conscience, the happy deed, trust in what is to come – all of this depends in the individual as in the nation on a clear line dividing the ordered and clear from the intransparent and dark.”[24] In contrast to repressive forgetting, which supports and maintains power, there is also a hopeful and constructive type of forgetting which supports a break and lays the ground for a new beginning. We can observe that in states that have undergone a political change, many things are speedily forgotten. The demolition of Lenin Statues and the changing of street names after the fall of the Berlin Wall are notorious examples. After the collapse of the GDR, history teachers asked their pupils to tear whole chapters form their textbooks in a spectacular collective act of organized forgetting. Jana Simon recalled such a scene of creating a tabula rasa in her memory novel:

“There is no place where they could retrace their childhood. Most of the clubs of their youth were closed, some of them, even the PW was burnt down, the streets had new names, as well as the schools. The furniture in their parents’ apartments had been exchanged, their houses were renovated, the products of their childhood (…) it was all gone. Their old schoolbooks lay in a heap besides the dustbins, books about the history of the proletariat parts of which they had had to memorize. The ‘rooms of tradition’ in their schools, the ‘groves of honor’, in which the senseless pledges of allegiance to the flag had taken place, all disappeared in memory.”[25]

… or, rather, in the great pit which the creation of a new state opens up for all that is old, to pick up Emerson’s phrase quoted above. In this case, however, we are dealing with a different form of forgetting; it is not caused by the driving force of modern technical innovation (Nr. 1), or instigated by a desire to efface traces in order to escape accountability (Nr. 5); rather, this form of forgetting is created by the strong desire to start over and to effectively adapt to new conditions.

In a recent book on forgetting Christian Meier reminded his readers of this positive and empowering quality of forgetting. He referred to historical cases when after civil wars forgetting was imposed as a means of ending wars and overcoming traumatic violence.[26] With his book he wanted to question a conventional argument that poses remembering as inherently beneficial. But in fact the opposite is closer to the truth, Meier argues, as remembering can perpetuate destructive energies by maintaining hatred and revenge, while forgetting can put an end to conflict and thus appease opposing parties. While it does not possess the power to prescribe individual remembering or forgetting, the state can pass laws that punish public discourse which re-opens old wounds by mobilizing old resentments and aggressions. Such laws of forgetting were frequently passed to end civil wars; examples for this practice include the Athenian polis after the Peleponnesian War, the edict of Nantes in 1598 and in the peace treaty of Münster-Osnabrück in 1648. In these cases, legislation imposing forgetting indeed promoted a political and social integration. The most recent example named by Meier is the First World War, which the Germans remembered much too accurately and persistently. This memory was in fact used to fuel the mobilization of Germans for the Second World War. After 1945 it was the weakness of their memory that gave the Germans that had survived the war the strength to start over. The therapy of forgetting was also applied by the former allies to overcome past hatred and to lay the foundation for a new Europe. Here is Winston Churchill’s plea for forgetting that he made in a speech in Zurich in 1946:

“We must all turn our backs upon the horrors of the past.  We must look to the future. We cannot afford to drag forward across the years that are to come the hatreds and revenges, which have sprung from the injuries of the past. If Europe is to be saved from infinite misery, and indeed from final doom, there must be an act of faith in the European family and an act of oblivion against all the crimes and follies of the past.”[27]


7. Therapeutic forgetting – leaving the burden of the past behind

Over the last three decades, constructive forgetting has been rivaled by a new positive form of forgetting, which I call ‘therapeutic forgetting’. On a global scale people could make the experience that traumatic pasts do not simply disappear but return and claim attention, recognition, restitution and remembrance. Forgetting, in this case, was replaced by new efforts at remembering as the preferred strategy.[28]  But, as I want to show, this form of remembering is also connected to forgetting and perhaps even directed towards it.

Therapeutic or transitional ‘remembering in order to forget’ is not a new discovery in Western culture. In the ritual framework of Christian confession, for instance, remembering is the gateway to forgetting: sins have first to be articulated and listed before they can be erased through the absolution of the priest. A similar logic is at work in the artistic concept of ‘catharsis’: through the re-presentation of a painful event on stage, a traumatic past can be collectively re-lived and overcome. According to the theory of Aristotle, the group that undergoes such a process is purged through this shared experience. Forgetting through remembering is essentially also the goal of Freudian psychotherapy: a painful past has to be raised to the level of language and consciousness to enable the patient to move forward and leave that past behind. This was also the aim of staging remembering in South Africa. The Truth and Reconciliation Commission designed by Bishop Tutu and Alex Boraine created a new form of public ritual, which combined features of the tribunal, the cathartic drama and the Christian confession. In these public rituals a traumatic event had to be publicly narrated and shared; the victim had to relate his or her experience, which had to be witnessed and acknowledged by the perpetrator before it could be erased from social memory.



I started this survey with the observation of a basic asymmetry: forgetting, we had assumed, is always stronger than remembering because there is no ‘automatic mode of remembering’, which is the reason why ‘the greatest part’ of a former present is always ‘lost’. We had assumed that forgetting does its work silently and automatically, like a servant who is invisible, always on duty and doesn’t need to be paid. We had assumed that forgetting does its work silently and automatically, like a servant who is invisible, always on duty and doesn’t need to be paid. Recently, however, we had a wake up call, reminding us that in the Internet, we can no longer rely on ‘automatic forgetting’. The alarm came about with a judgment of the European Court in May 2014 enforcing ‘a right to be forgotten’, thus answering the demand of individuals to be protected against incriminating personal information by deleting it in the collective memory of the Internet. This new form of legislation made manifest that our new digital technology of writing, storing and circulating has overturned deeply rooted premises of our culture. One commenter has written: „Since the beginning of human history forgetting was the rule and remembering the exception. (…) Due to the invention and dissemination of digital technology forgetting must today be considered as the exception while remembering has become the rule.”[29] Until recently, it was far from clear whether forgetting or remembering took precedence in the information economy of the Internet. There were two theories competing with each other; the first being: „The net forgets nothing” and the second: „what is stored is forgotten“.[30] These contradictory approaches to the Internet teach us that we should not indulge in a technological determinism but rather seek to understand how the new media interact with human demands and their social, cultural and legal frames. The new legal frame answers a human demand in creating a personal protection shield relating to sensitive information that was hitherto within the reach of only very few and is now, in the virtual archive, publicly accessible and indiscriminately circulating. Generalizing, we may say that the Internet has introduced two dramatic changes into our economy of information, knowledge and communication. One is the function of easily storing, preserving and rendering searchable a hitherto unknown mass of data. Andrew Hoskins, specialist for digital memory and editor of the Journal Memory Studies is a proponent of the theory that the Internet forgets nothing (like Freud’s Unconscious, we may add). He has described this change as “the end of decay time”, which is to say that the Internet arrests the flow of time and suspends its erosive effects. The other dramatic change involves the indefinite enlarging of the public realm through radically new possibilities of access to and availability of information. Under these circumstances in which knowing has become a potential within (almost) everybody’s reach, not knowing has to be consciously produced under the auspices of legal supervision.



One thing should have become obvious in my overview, and that is the fact that remembering and forgetting cannot be neatly separated from each other. They interact in different ways, as I tried to show in the different forms of forgetting. Nor are remembering and forgetting inherently good or bad; their quality depends entirely on the uses to which they are put. Looking back at the various social frames and cultural contexts that I have analyzed, we may say that the first three forms of forgetting can be described as morally neutral; they are linked to the inbuilt temporal dynamics of consumer culture and technological innovation, to archival preservation and to the indispensible frames of selection in cognitive processes. Types 4 and 5 carry negative connotations; they show how forgetting is used as a weapon, as a means of maintaining power and as a protective shield for perpetrators. The last two forms of forgetting, on the other hand, have distinctly positive connotations. They represent two forms of marking a break in values and introducing a new beginning. The radical strategy of creating a tabula rasa, however, seems to be more and more given up in favor of a new form of rupture and forgetting. While in the first case, the page is simply turned over, in the second case, the page must be read before it is turned. Therapeutic forgetting thus invokes remembering as its first stage and is thus the result of a memory that has been reworked and processed. And one more general observation: forgetting is not necessarily final: much can be retrieved and reinterpreted after shorter or longer intervals. What can be recovered and used, however, always depends on cultural values inscribed into social frames of selection. As remembering can be re-inscribed into forgetting, remembering is always framed by forgetting. It was Francis Bacon who found a simple and striking image for this complex interaction: ‘When you carry the light into one corner, you darken the rest.’[31]


 [1]  Jan Philipp Reemtsma, Wozu Gedenkstätten? In: Zukunft der Erinnerung. Aus Politik und Zeitgeschichte, 25-26 (2010), 3-9; 3.
 [2]  Ralph Waldo Emerson, Circles, in: Selected Writings, ed. William H. Gilman, New York/ London (1965), 295-306; 296. See also: Paul Connerton, How Modernity Forgets, Cambridge (2009) and Aleida Assmann, Ist die Zeit aus den Fugen? Aufstieg und Niedergang des Zeitregimes der Moderne, Munich: Hanser (2013).
 [3] Konrad Paul Liessmann (ed.), Die Furie des Verschwindens. Über das Schicksal des Alten im Zeitalter des Neuen, Wien (2000).
 [4] Ralph Waldo Emerson, Circles, in: Selected Writings, ed. William H. Gilman, New York/ London (1965), 296.
  [5] Carl Sandburg, Grass, in: Luis Untermeyer (ed.), Modern American Poetry, New York (1919), 205.
 [6] W.G. Sebald, Austerlitz, München (2001), 35: “wie wenig wir festhalten können, was alles und wie viel ständig in Vergessenheit gerät, mit jedem ausgelöschten Leben, wie die Welt sich sozusagen von selber ausleert, indem die Geschichten, die an ungezählten Orten und Gegenständen haften, von niemandem je gehört, aufgezeichnet oder weitererzählt werden […].”
 [7] Friedrich Georg Jünger, Gedächtnis und Erinnerung, Frankfurt a.M. (1957), 16-17. Jünger distinguishes between two forms of forgetting: one that is connected with a irreversible loss, and one the is premised on potential recovery. (With Avishai Margalit we dan also refer to these two forms of fortetting as ‚blotting out’ and ‚covering up’). Jünger’s concept of  ‚preservative forgetting’ (Verwahrensvergessen) assumes for the forgotten a state of latency that makes possible its return into the conscious present.
 [8]  John Milton spoke of “an inward prompting which now grew daily upon me, that by labour and intent study (which I take to be my portion in this life) joyn’d with the strong propensity of nature, I might perhaps leave something so written to aftertimes, as they should not willingly let die.  The Reason of Church-Government urged against Prelating (1641), Book II, Introduction. xxxx
 [9]  „Objekte können unwillkürliche Erinnerungsvorgänge auslösen, aber vor allem können Funktionen des Erinnerns an Gegenstände und Artefakte gleichsam „ausgelagert“ oder „delegiert“ werden. Dies steigert in der Regel das indivi- duelle wie kollektive Erinnerungsvermögen erheblich, kann aber gleichzeitig zu neuen, erweiterten Formen des Vergessens führen. Zugleich stellen sich damit politische Fragen des Zugangs zu und der Verfügung über die tech- nischen Medien von Erinnern und Vergessen.“ Peter Wehling, Workshop „Vergessen im Internet“ Hamburg, 16./17.1.2014
 [10]  Friedrich Nietzsche, Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben, in: Werke in 3 Bänden, ed. Karl Schlechta, München (1962), vol. 1, xx.
 [11]  D.A. Norman, T. Shallice, Attention to Action. Willed and Automatic Control of Behaviour, in: M.S. Gazzaniga (ed.), Cognitive Neuroscience: a Reader, Oxford (2000), 376-390.
 [12]  Friedrich Nietzsche, Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben, in: Werke in 3 Bänden, ed. Karl Schlechta, München (1962), vol. 1, 214.
 [13]  Friedrich Nietzsche, Jenseits von Gut und Böse, in: Sämtliche Werke, ed. Giorgio Colli, Mazzino Montinari, Berlin/ New York (1988), vol. V, 86.
 [14]  Maurice Halbwachs, Das Gedächtnis und seine sozialen Rahmen (1925), Frankfurt a.M. (1992).
 [15] Karl Schlögel writes on forgetting in the context of scientific paradigm shifts: “When such a shift happens, one frame of interpretation has come to an end, is eroded, discarded, and replaced by another one, without leaving a trace of former contestations. One chapter is closed, another one is opened.” Im Raume lesen wir die Zeit. Über Zivilisationsgeschichte und Geopolitik, München (2003), 60.
 [16]  Robert G. Moeller, War Stories. The Search for a Usable Past in the Federal Republic of Germany, Berkeley (2001).
 [17]  Jan Assmann, Tod und Jenseits im Alten Ägypten, Munich: Beck (2001), 54.
 [18]  George Orwell, 1984, London (1949), 32.
 [19]  Jane Austen, Persuasion (1817), Mineola, New York: Dover Publications 1997, ch. 23, 174.
 [20]  On the ‘Endlösung’ as a state secret see Georges Didi-Huberman, Bilder trotz allem, München (2007), 35-51 and Dirk Rupnow, Vernichten und Erinnern. Spuren nationalsozialistischer Gedächtnispolitik, Göttingen (2005).
 [21]  This group was referred to proverbially as ‚Braunschweiger’ and ‚U-Boote’ (going under cover). Norbert Frei, „Identitätswechsel, Die ‚Illegalen’ in der Nachkriegszeit“, in: Helmut König et al., Vertuschte Vergangenheit. Der Fall Sshwerte und die NS-Vergangenheit der deutschen Hochschulen, München 1997, 207-222.
 [22]  Tilman Jens, Vatermord. Wider einen Generalverdacht, Gütersloh (2010).
 [23] Bertolt Brecht, Lob der Vergesslichkeit, in: Die Gedichte von Bertolt Brecht in einem Band, Frankfurt a.M. (1999), xxxx.
 [24] Friedrich Nietzsche, Vom Nutzen und Nachteil der Historie für das Leben, in: Werke in drei Bänden, ed. Karl Schlechta, München (1962), vol. 1, 214
 [25] Jana Simon, Denn wir sind anders. Die Geschichte des Felix S., Berlin (2002), 47-48.
 [26] Christian Meier, Das Gebot zu vergessen und die Unabweisbarkeit des Erinnerns. Vom öffentlichen Umgang mit schlimmer Vergangenheit, München (2010).
 [27] Winston Churchill, Speech to the Academic Youth (1946), in: Randolph S. Churchill, ed., The Sinews of Peace. Post-War Speeches by Winston S. Churchill, London 1948, 200.
 [28]  „Wenn das Ziel darin besteht, der Macht der Vergangenheit zu entkommen, ist die Frage, ob das eher durch Vergessen oder durch Erinnern geschehen kann, noch ganz offen.“ (Helmut König 2008, S. 33)
 [29]  „Seit Beginn der Menschheitsgeschichte war das Vergessen für uns Menschen die Regel und das Erinnern die Ausnahme (…) Aufgrund der weiten Verbreitung digitaler Techniken ist das Vergessen heute zur Ausnahme und das Erinnern zur Regel geworden.“ (Viktor Mayer-Schönberger 2010, S.11)
 [30]  Weinrich Lethe 1997; Osten, Das Veloziferische 2004.
 [31] Francis Bacon, The Advancement of Leaning (1605), „To The King“ IV, 6, in: Francis Bacon, The Advancement of Learning and New Atlantis, London: Oxford University Press 1974, 33.

Museumnacht 2014

Het Verhalenlabyrint

1 November, 19-02 uur

Tickets uitsluitend via Museumnacht Amsterdam.

Castrum Peregrini betekent ‚burcht van de pelgrim’. Het was de schuilnaam van een onderduikadres in het centrum van Amsterdam. Een groep jongeren overleefde er met hulp van onbaatzuchtige vrienden. De kunstenares Gisèle  en de dichter Wolfgang Frommel leerden de jonge onderduikers hoe zij hun geestelijke vrijheid konden behouden door de kunsten.

IMG_1536Ook na de oorlog bleven deze groep en hun vrienden hun leven in het teken van de kunst voeren. Het verhaal van deze stille helden blijft Castrum Peregrini vertellen in hetzelfde huis, op dezelfde plek en met hedendaagse kunstenaars, om vrijheid, vriendschap en cultuur te blijven borgen in de maatschappij waarin we leven. De huidige generatie bewoners wil daarom het historisch onderduikadres en de salons van de kunstenares Gisèle toegankelijk maken voor het publiek.

Tijdens de Museumnacht kun je een route door het huis lopen en er kunstenaars ontmoeten die vandaag met deze plek en zijn rijke geschiedenis werken en gezamenlijk met hen verassende verhalen ontdekken.



1          Ingang

2          Schuif aan tafel met Gable Roelofsen en Teresien Da Silva

3          Bezoek T. Martinus and join his performance Muscle Memory

4          Sightlines een film van Marijn Bax.
………..De maker gaat in gesprek met het publiek.

5          Drie vragen op de Argo met Janina Pigaht

6          Filmfragmenten van Gisèle

7          Amie Dicke toont important-souvnirs (vanaf 22 uur)

8          Tentoonstelling In Search of Lost Time.
…………De curator Ronit Eden spreekt met kunstenaars.

9          Bar en Uitgang




Trial in Pictures


Fotografe Marijn Bax  heeft Participation on Trial gevolgd. Het is een prachtige visuele registratie geworden. Ook de filmregistratie zullen we hier in de toekomst gaan delen.

The Court Artists’ View

140926_CP_banner_participation_on_trial_160x160pxFloris Sollveld by Marijn Bax



Court artist Floris Solleveld combines a sharp analysis, with a dry registration of what he observed during 10 Octobers Participation on Trial.


Memory Machine


A series of exhibitions, debates, performances & publications on cultural memory & identity, initiated by Castrum Peregrini


For the next two years together with many partners from Amsterdam and abroad we want to look at how memory works: private memory and collective memory. We want to look at how memory shapes our culture and our identity and what mechanisms are there to discover when it comes to constructing and deconstructing, using and abusing collective memory and identity. After the year programmes about Freedom (2012) and Friendship (2013) this seems for us a logical next step in exploring the core values of Castrum Peregrini. The history of Castrum Peregrini as a hiding place during World War II and it’s reality since was defined by freedom, friendship and culture. Back then it was a safe house for youngsters that found shelter in a group of friends, constructing a shield of poetry and art that protected them,- not an iron dome but a culture dome so to speak. Gisèle, who organised the shelter and founded Castrum Peregrini, was herself an artist. She died here in her studio last year at the age of a hundred years as the last one of this group. Our house is her visual diary. To us, the current generation taking care of this place, it is obvious that the war in Europe may be over, but that the enemy of culture and the human simply keeps shape shifting. That is why we see memory not as static and dead, but as a living and volatile matter.

Please find the overview of activities in our agenda or on the Memory Machine Facebook Page




Herman van Bostelen


Genootschap Nederland Duitsland

Het Geluid Maastricht

Goethe Institut


Silent Heroes

Museumnacht Amsterdam

Universiteit Utrecht

Jüdisches Museum Hohenems

Ronit Eden

Vincent van Velzen

Reli Avrahami

Prince Claus Fund

Fonds Cultuurparticipatie


Arti et Amicitiae

De Appel


Financially supported by

Mondriaan Fonds

Amsterdams Fonds voor de Kunst

Stichting Democratie en Media


Israeli Embassy


Memory Machine: Aleida Assmann


1 oktober 2014, 20 uur

Aleida Assmann: Forms of Forgetting

Een samenwerking van de Genootschap Nederland Duitsland, Koninklijk Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW) en Castrum Peregrini.

In het kader van haar jaarthema memory machine. organiseert stichting Castrum Peregrini lezingen waarin toonaangevende internationale denkers over collectieve herinnering en identiteit spreken. Op 1 oktober vindt de eerste aflevering plaats.

AADe KNAW heeft de Dr. A.H. Heinekenprijs voor Historische Wetenschap 2014 toegekend aan professor Aleida Assmann, hoogleraar Engelse literatuur aan de Universiteit van Konstanz (Duitsland). Prof. Assmann krijgt de prijs voor haar groot, baanbrekend aandeel in het onderzoek naar het ‘culturele geheugen’ van diverse menselijke samenlevingen. Prof. Assmann zal, naar aanleiding van deze onderscheiding,  haar publiekslezing houden bij Castrum Peregrini.

  “ Remembering and forgetting are not necessarily polar opposites; more often than not they are mutually dependent and linked to each other in a dynamic relation. Though it may seem counter-intuitive that forgetting can be willfully achieved through intentional actions, it is an important factor in social dynamics, political processes and cultural practices. The lecture will analyze various form and functions of forgetting in their socio-cultural contexts. It will also ask the question whether the Internet age has introduced a new media situation that has radically changed the ecology of remembering and forgetting.” Aleida Assman:

De tekst van deze lezing is hier gepubliceerd.

De foto’s hieronder (door Adrienne Norman) geven een indruk van het samenzijn voorafgaand aan het publieke gedeelte en de lezing in de tentoonstelling In Search of Lost Time.

Memory Machine: In Search of Lost Time



19 September – 1 November

Thursday  – Sunday, 14-18 hrs


* Vernissage

Friday  19 September  2014
Doors open 17:00

Opening words by Theu Boermans, 19 hrs

A group exhibition of visual dairies with works of:

  • Adrian Melis  CUES
  • Armando NLDE
  • Donna Kuhn US
  • Emma Rendel  SE
  • Gigi Scaria IN
  • HF van Steensel  NL
  • Ilya Rabinovich MDNL
  • Jakob Roepke DE
  • Nan Goldin USFR
  • Peter Goldschmidt DENL
  • Raed Yassin LB
  • Ronit Porat IL
  • Servet Kocyigit TRNL
  • Yuri Rosmani NL


Curator:  Ronit Eden

Castrum Peregrini,  Herengracht 401, 1017 BP Amsterdam

Guided tours with curator every Saturday 16 hrs; Please subscribe for the tours at

Artist in Residence

Ronit Porat

Summer 2014 Ronit Porat was Artist in Residence at Castrum Peregrini. After a first visit to the house and especially the hiding place in spring 2104 she now (August/September 2014) researches the space as a detective in a crime scene combining her own strongly biographical visual repertoire with the found footage and her research of the stories and witnesses of Castrum Peregrini’s  clandestine community.

The outcome of her research and her residency will result in a work shown during the group exhibition In Search of Lost Time that will open on 19 September.

Please find more about the artist here:




The photographs are stills from film material by Janina Pigaht who works on a documentary on Castrum Peregrini. Camera: Ernst Herstel.

























The residency of Ronit Porat has been made possible through the financial support of the Embassy of Israel and Kunst en Israel

Logo+text ENG



Participation on Trial


Please click here for the

detailed programme of

Participation on Trial

and practical information.


This autumn Castrum Peregrini will host a two-day international conference on participatory art. The aim of the conference is to unfold the complex ethical and philosophical issues that surround participatory art projects, and to encourage the audience to form an opinion and determine their own position. Participants include Mieke Bal (cultural theorist and critic), Ruth Noack (curator and writer), Henk Oosterling (philosopher), Chrissie Tiller
(Programme Convenor at Goldsmiths College), Nina Folkersma and many others.

juryThe first day of the conference, Friday October 10, will be an enacted court case. During this public court hearing questions around participatory art will be addressed in a polemic manner. All speakers and participants get a specific role: as judge, prosecutor, lawyer, witness or external expert. Taking up these roles they will discuss all the arguments in a playful but serious manner.

CheikhDjili_STUDIO200The second day, Saturday October 11, will focus on the practice of participation: how to do it? Which approach works and which does not? The toolkit  that was developed in the TimeCase project will be launched and some inspiring case studies will be presented and discussed.

We hope to welcome you on both days. Please mark the dates October 10 and 11 in your calender. The full programme will be published very soon on

If you do not want to wait any longer and be immediately assured of a ticket, please register at

Yours sincerly,

Nina Folkersma (curator and keynote speaker)
Michael Defuster and Lars Ebert (Castrum Peregrini)
Jan Jaap Knol (Fonds voor Cultuurparticipatie)
and partners
Barbara Honrath and Joachim Umlauf, Goethe Institut
Thera Jonker and Nelly van der Geest, Utrecht School of Arts


Participation on Trial is organised by Castrum Peregrini in close collaboration with curator Nina Folkersma and in cooperation with the Fonds Voor Cultuurparticipatie, Goethe Institut, Utrecht School of Arts, and Rietveld Academie Amsterdam; in the framework of the Erasmus project TimeCase. 


logo36c3f8f3-581f-47c0-8c0a-81e003d94e81_HKU_logo590 Print GI_Logo_vertical_green_sRGB



Fanatismo magazine

Fanatismo magazine is part of the manifestation we are all fanatics!

Official launch at the exhibition you are all individuals!
Friday 6 may 2011, 16 hrs, at castrum peregrini,
Herengracht 401, 1017 bp Amsterdam

Pick up your free copy at castrum peregrini or read the pdf in a new window.


The final publication of our EU project TimeCase -Memory in Action is out and online.


will also be launched as a print publication during the projects final conference in Amsterdam, Participation on Trial, 10-11 October 2014.


Ontsluiting Historische Ruimtes

Het huis en de geschiedenis van Castrum Peregrini wordt steeds verder ontsloten. Vele initiatieven hiervoor zijn al gelanceerd. Het volgende framing paper van Michael Defuster schetst in grove lijnen de geschiedenis van Castrum Peregrini en het veld waarin toekomstig onderzoek het conserveren maar ook het inhoudelijke en fysieke ontsluiten moet onderbouwen.


Ruimtes en objecten

Het 17de eeuwse pand Herengracht 401 is in het begin van de 20ste eeuw grondig verbouwd waarbij van twee panden één geheel werd gemaakt. Het oorspronkelijke interieur is daarbij niet behouden gebleven. Over alle verdiepingen werd een opening in de scheidingsmuur gemaakt en een liftschacht werd gebouwd, echter, zonder lift. Die kwam er pas in de jaren vijftig.

Gisèle van Waterschoot van der Gracht huurde in 1940 de derde etage. Hier leefde ze vanaf 1942 tot het einde van de oorlog met de Duitse dichter Wolfgang Frommel en diens Joods Duitse pupillen Claus Bock en Buri Wongtschowski. Tijdens de oorlog doken er ook andere personen onder, zij het tijdelijk.

Na de oorlog kon Gisèle enkele etages erbij huren tot ze, geholpen door haar welgestelde ouders, het hele pand kon kopen. In de jaren vijftig betrok ze met Arnold d’ Ailly  de vierde en vijfde etage. De tweede etage diende als gemeenschappelijke keuken. Wolfgang Frommel trok in de oorspronkelijke onderduiketage op de derde verdieping en bleef er tot zijn dood in 1986 wonen. Claus Bock vestigde zich in 1987 in het inmiddels aangekochte aanpalende pand Beulingstraat 8-10.

De tweede, derde, vierde en vijfde etage zijn nagenoeg onveranderd gebleven sinds Gisèle ze achtereenvolgens verwierf, inrichtte en er gebruik ging van maken. Doordat ze op verschillende tijden zijn verbouwd en ingericht, ademen de verdiepingen telkens een andere sfeer uit. Gisèle meubileerde de etages met een grote hoeveelheid meubelen, objecten en kunstwerken van haarzelf en anderen. De meubelen zijn gedeeltelijk via haar ouders verworven, zowel van haar moeders Oostenrijkse als van haar vaders Nederlandse kant. Het meubilair van de onderduiketage is voor een groot deel afkomstig van de familie Joep Nicholas, die vóór WOII emigreerde naar de USA. Wolfgang Frommel verzamelde in de onderduiketage een grote bibliotheek met voornamelijk Duitse literatuur.

Gisèle gebruikte de ruimtes en inrichtingen deels als zelfrepresentatie. De objecten dienden als gematerialiseerd dagboek van haar eigen leven: haar afkomst, de personen in haar leven, haar kunst, haar fascinatie met vormen uit de natuur en haar reizen, waarvan ze diverse voorwerpen meebracht… Bij het doorlopen van de ruimtes wordt een bezoeker overspoeld door een veelheid van objecten, die allen een eigen verhaal lijken te vertellen, maar gezamenlijk het veelzijdige leven van Gisèle uitbeelden.

In 1981 kon Gisèle het naburige pand in de Beulingstraat kopen waar ze voor zichzelf een groot atelier inrichtte en waar haar eigen kunst, haar liefde voor het Griekse eiland Paros en haar fascinatie voor vormen uit de natuur op een schitterende manier samenkomen.


Mensen en verhalen

Gisèle en Wolfgang Frommel hadden beiden een uitgebreid netwerk in de Nederlandse en Europese intelligentsia. Daarvan zijn veelvuldige sporen terug te vinden in het huis: de archieven, de publicaties, boeken, kunstwerken en objecten.

Deze collectie vertelt verschillende verhalen die intens met elkaar verweven zijn en gemakshalve maar niet helemaal correct het Castrum Peregrini verhaal genoemd kan worden. Dit Castrum Peregrini verhaal heeft enkele hoofdlijnen: de levenswandel van respectievelijk Gisèle en Wolfgang Frommel. Zeker in het geval van Gisèle loopt die niet noodzakelijkerwijze altijd samen met het Castrum Peregrini verhaal.


Periodes en ontwikkelingen

De levensverhalen van Gisèle en Wolfgang kennen verschillende periodes, die vanaf hun eerste ontmoeting in 1941 grotendeels en letterlijk onder een gemeenschappelijk dak (Herengracht 401) zich ontwikkelen. Gisèle is dan 28 en Wolfgang 38 jaar oud. Beiden zijn opgegroeid in het buitenland, maar maken toch deel uit van een uitgebreid netwerk van Nederlandse intelligentsia, waar ze elkaar dan ook ontmoeten (bij Adriaan Roland Holst).

Gisèle nodigt Wolfgang uit om zijn Joodse pupillen onder te laten duiken in haar appartementje op de Herengracht. Hieruit ontstaat na de oorlog het Castrum Peregrini. Sociaal gezien delen ze een woongemeenschap van personen die jonger zijn dan henzelf, en waarvan ze de onbetwiste founding father en mother zijn. Deze gemeenschap is het eigenlijke Castrum Peregrini. Daarin vervullen ze elk een eigen rol.

Wolfgang Frommel ontwikkelt zich tot een spiritueel leider die met het tijdschrift Castrum Peregrini en  een geritualiseerde (mannelijke) vriendenkring een eigen wereld creëert. Deze spirituele wereld is voornamelijk geënt op het gedachtengoed van de Duitse dichter Stefan George. Gedurende zijn actieve leven reist Wolfgang een groot gedeelte van het jaar door Europa rond, om vrienden en (potentiële) auteurs voor het tijdschrift te bezoeken. Dit leidt tot een zeer uitgebreid en geëngageerd netwerk.

Gisèle neemt in de wederopbouwperiode na de oorlog de draad weer op als glazenier en toegepaste kunstenaar. Ze blijft Wolfgang Frommel en het Castrum Peregrini ondersteunen door onderdak te bieden en financieel bij te springen. Dat is ze tot haar einde in 2013 toe blijven doen. In de jaren vijftig ontmoet ze Arnold d’ Ailly, die dan burgemeester van Amsterdam is. In 1958 treden ze in het huwelijk en komt Arnold wonen op Herengracht 401. Gisèle gaat zich meer en meer richten op louter schilderkunst. Begin jaren zestig restaureren ze samen een kloostertje op het Griekse eiland Paros. Arnold sterft in 1967. Tot 1980 verblijft Gisèle de helft van het jaar op Paros. Vanaf 1982 blijft ze onafgebroken wonen in het pand Herengracht 40, dat in 1981 is uitgebreid met het aanpalende pand Beulingstraat 8 & 10. Ook Gisèle onderhoudt door veelvuldig reizen haar uitgebreid netwerk, dat ze, net zoals bij Wolfgang, op een elegante en onnavolgbare manier weet te instrumentaliseren voor haar diverse (kunst-)projecten (bvb. Weverij De Uil). Net als bij Wolfgang speelt haar persoonlijke interesses in de mensen die ze kiest hierin een grote rol.

In de Herengracht 401 zelf wonen decennia lang jonge mensen die zowel ingezet worden voor de uitgeverij als voor het huishouden. Afgezien van enkele constanten (Manuel Goldschmidt) verandert deze woongemeenschap voortdurend van samenstelling. Onder het min of meer welwillend oog van Wolfgang en Gisèle krijgt deze gemeenschap een eigen dynamiek en maakt ze een eigen ontwikkeling door. Dit wordt versterkt door de formele aspecten die eigen zijn aan de uitgeverij Castrum Peregrini en vanaf 1957 door de oprichting van de stichting Castrum Peregrini. In de decennia die daarop volgen wordt Castrum Peregrini langzaamaan een instituut dat voornamelijk in het buitenland een zeker aanzien geniet. De missie van de stichting en uitgeverij richt zich grotendeels op de Duitse dichter Stefan George. Gisèle is het met deze eenzijdige oriëntering niet altijd eens, maar blijft toch trouw aan het geheel.

Na de dood van Wolfgang in 1986 valt zijn vriendenkring uit elkaar in elkaar beconcurrerende vriendengroepjes. Ondanks, of beter gezegd, juist door de vastberadenheid waarmee maatschappelijke ontwikkelingen buiten de deur worden gehouden in de jaren die volgen, raakt de relevantie van met name de uitgeverij sluipenderwijs zoek. Buiten Gisèle dan, is de oud geworden oorlogsgeneratie niet van plan zich aan te passen aan de uitdagingen van de onstuitbare maatschappelijke veranderingen. Dit leidt tot generatieconflicten binnen Castrum Peregrini.

Pas in 2008, na het overlijden van de laatste onderduiker, kan een nieuw beginpunt worden gecreëerd: de uitgeverij wordt uitbesteed bij een Duitse uitgever en in Amsterdam wordt Castrum Peregrini een activiteitenorganisatie die haar kernwaarden ent op de waarden van haar ontstaansperiode: m.n. haar onderduikgeschiedenis in WOII. De aansluiting met het maatschappelijke discours wordt opnieuw gevonden, nieuwe creatieve netwerken worden aangeboord, nieuwe energieën revitaliseren Castrum Peregrini, dat intussen meer dan 65 jaar bestaat. En last but not least, een vernieuwde woongemeenschap zet Gisèle’ s en Wolfgangs traditie verder. De inmiddels hoogbejaarde Gisèle laat bij verschillende gelegenheden duidelijk merken blij te zijn dat ze deze ontwikkeling nog mee mag maken. In mei 2013 sterft ze in volle harmonie in haar atelier, haar eigen gecreëerde paradijs, omringd door haar jonge vrienden en haar dierbare objecten die aan haar geleefde leven herinneren.

Een huis als muze

Een samwenwerking

tussen Amie Dicke

en Castrum Peregrini.

Nov 2013- Nov 2014

IMG_5117Amie Dicke:

When I first saw the scribble saying ’DO NOT TOUCH~ I am sorting important souvnirs’ on top of an untouched pile of papers, this message perfectly described my own observations at Castrum Peregrini. The note was one of the many small personal reminders from the studio of artist Gisèle (1912-2013), which she wrote down to organize her daily life in the house she eventually lived in for seventy years.

I found more important souvenirs, not only on top of or under her piles, but in the margins of her (hand)writings and on the back of old photos and other images and objects. Even in the unwritten or not used paper, I found a story of the unmade.

The more I visit the house the more I see it extending beyond its own walls. I see patterns and relations. I wonder where the images, the pictures I took, actually have their origin. To what extend do the house and the ‘important souvnirs’ affect my perception? Please follow my ongoing exploration at:


Thanks to Sander Tiedema, Rafe Copeland, Lorenzo De Rita, Gisèle d’Ailly van Waterschoot van der Gracht, Michael Defuster, Lars Ebert, Frans Damman and the Mondriaan Fund.

Silent Heroes

Silent Heroes

The Learning Partnerships looks back on an exciting and rich first half of the project.

The project has made a vibrant start during its first partners meeting in Amsterdam during which the partners have agreed on a structure, method, division of tasks and timeline to approach the project objectives to

  • be a platform for exchange on the subject of hiding in museum-, memory- and learning environment
  • find and map stories of hiding and build a website that makes them accessible for a broader public.
  • give the visitor/learner an active role in finding stories of hiding, making use of online tools and the possibilities of smart-phone recordings


Dates for the immediate next meetings have been agreed as well as the order of meetings. Most meetings will be realized in the second half of the project due to the local agendas that made it more useful for the project to tap into activities of the partners that provide the project with promising synergies.

  • Amsterdam, 8-10 December 2013, realized
  • Hohenems, 15-17 June 2014, realized
  • Berlin, 20-23 September 2014, confirmed
  • Warsaw, February 2016, to be decided
  • Hungary, April 2016, to be decided
  • Amsterdam, June 2016, to be decided


To achieve the projects aims the partners have agreed

–          that each partner will be hosting a meeting presents their local museum/educational works concerning silent heroes, and the gaps that they have identified in their context. Both the realized projects/permanent offers as well as the discussion around the development of the respective organization will be addressed with a discussion and written feedback of all partners. To this end a questionnaire has been designed, that will be used by all staff and learners at all meetings. The questionnaires will be collected by the co-ordinator and the outcomes will be made available on the website; the partners strive for comparability in order to draw conclusions for all partners to inform their organizational development plans.

–          to  build, design, develop and maintain a project website that features their local online resources already available, the partners case studies with the respective peer feedback gathered from the staff and learners and the findings and personal narratives connected with the local reality of the partners and their audience working with silent heroes. This may also require to assign a researcher with analyzing and drawing conclusions from the comparative overview in conjunction with the steering group member’s, which are the representatives of the partner organizations.

The consortium has realized that the material gathered and the research questions (questionnaire) applied are so exciting in terms of outcomes that already after the first two meetings it has become clear that partners want to sustain the outcomes, that especially the website will be developed with a longer term perspective and that it will be extended by other European countries that had a history of hiding during the 2nd world war.

The time planning foresees to have a first draft of the website presented during the next partners meeting in Berlin in September. During the meeting in Warsaw the content to date should be up and online.

In terms of content we have looked at stories of hiding in Amsterdam and those of the silent heroes that helped Jews cross the Austrian/German-Swiss boarder in Hohenems. Examples reach from museum exhibitions (Anne Frank House) to the role of contemporary art in dealing with the past (Castrum Peregrini), the medium of film (Akte Grüninger) and walking tours (Hohenems). In the second part we look ahead to see how Berlin addressed the silent heroes from the German perspective, to Warsaw how a newly established Museum deals with the diversity of viewpoints (with a special focus on the righteous among the nations) and to Hungary with respect to civil society initiatives and walking tours as educational means. Finally in Amsterdam, the Jewish History Museum will conclude the partner meetings with scrutinizing their new initiative ‘Jewish quarter/holocaust memorial’.

All partners are highly motivated and the consortium looks forward to a dynamic and fruitful further learning experience.


Questions for structuring each meeting, for looking at case studies and also for peer coaching feedback on cases presented and discussed:


1)    How are the roles of historic persons in the respective memory setting represented:

  1. hiders
  2. helpers
    i.    passive/silent
    ii.    active/heroic

2)    How are historic sources being used?

3)    How is the materiality of the place/space preserved?

  1. Conserved
  2. Reconstructed
  3. Deconstructed

4)    Is there a link with the current issues of societies?

  1. Are moral and ethical questions addressed?
  2. Are political questions raised?
  3. Is there space for a philosophical/artistic take on the past?

5)    Is the question of identity and image building addressed, especially how the image building has changed in the historic perception of the last 7 decades?

What is the distinct presentation approach, what is the (possibly unique) museological vision/concept and what part does (adult)education play in it?

Nieuwe Tussen-ruimten

nieuw2014-03-01-amie-and-charbel-exhibits-with-logose Tussen-ruimten

in Amsterdam

woensdag 12 maart, 20uur

Na verschillende interventies in verborgen stegen en andere onbenutte plekken in de binnenstad afgelopen zomer, duikt Tussen-ruimte vanaf 12 maart opnieuw op in Amsterdam. Kunstenaars Charbel-joseph H. Boutros en Amie Dicke presenteren ieder hun visie op Tussen-ruimte, met nieuw werk dat wordt geopend in Castrum Peregrini, lees verder voor meer informatie


presentatie Weten Vergeten – 13 mei

Weten Vergeten

Wetenschappelijke Proeverij

dinsdag 13 mei, 20uur

SIMULACRUM presenteert haar nieuwste nummer Weten Vergeten dat tot stand kwam in het kader van OUR MEMORY, MY IDENTITY.

logo simulacrumHistoricus en archivaris Kees Zandvliet, hoogleraar Geschiedenis UvA, vertelt over de keuzes die het Amsterdam Museum heeft gemaakt bij de tentoonstelling Amsterdam DNA. Met bijdrages van een aantal auteurs van dit nummer en met muziek!




‘Quitte le Pouvoir’ voorpremiere!

Quitte le Pouvoir

CheikhDjili_STUDIO200zaterdag 22 en zondag 23 maart 2014, 14uur





Welcome at the sneak preview of the film ‘Quitte le Pouvoir’ (30min) and the exhibition of Limited Editions drawings and animations from the film. When a group of young rappers from Dakar, Senegal, join forces through their music to create a revolte, the presidential elections get a surprising turn.

The Senegalese rapper Cheikh Diarra of the group Y’en a marre (Fed Up) will be present. A film made by: Aida Grovestins (director / producer), Machteld Aardse (drawings for animations / producer) and Hanneke van der Linden (animations).


Please let us know if you want to attend Saturday 22/3 at 2pm Sunday 23/3 at 2 pm

R.S.V.P. read more here:

Silent Heroes, Living Memory.

The context of hiding

during the Second World War

as a challenge for

cultural memory organisations

A Grundtvig Learning Partnership financed by the Lifelong Learning Programme of the European Commission


  • Castrum Peregrini, Amsterdam
  • The Jewish Cultural Quarter in Amsterdam
  • Jüdisches Museum Hohenems
  • Silent Heroes Memorial Center of the German Resistance Memorial Center Foundation, Berlin
  • MAROM Klub Egyesület, Budapest
  • Museum of the History of Polish Jews, Warsaw


This project brings together organisations in the field of holocaust memory and adult learning about the second world war. They share an interest in the history of hiding and the role of oral history for a learning environment that fosters active participation of learners in Museum settings. The project wants to

–          be a platform for exchange on the subject of hiding in museum-, memory- and learning environments.

–          find and map stories of hiding and build a website that makes them accessible for a broader public.

–          give the visitor/learner an active role in finding stories of hiding, making use of online tools and the possibilities of smart-phone recordings.

The last generation of survivors will be in the focus of the activities and also the second generation of family and friends of survivors will be interviewed. The stories will be collected in an online database that can be used by all partners involved and by the wider sector of adult education that addresses the historic role of shelter. This project wants to develop an overarching web portal for the partners websites displaying Hiding places and their stories.

The physical places like the Anne Frank House, Castrum Peregrini and those collected e.g.  by the Gedenkstätte Stille Helden in Berlin, will be visited and scrutinized with respect to their methodology of preservation, access for the broader public and educational material and activities.

External funding will ensure broad visibility of the website in all partner countries involved. A sustainability plan must ensure that after the learning partnership ends, the website will be further maintained and that it will be extended by other European countries that had a history of hiding during the 2nd world war.

Amsterdam Art Weekend 29, 30 november, 1 december 2013

29 november – 1 december

Castrum Peregrini participates in

Logo AAW+Date.web



all (S)ELECTED artists are present, with daily performances by:

Eamonn Harnett at 14.00 hrs
Silvia Martes at 16.00 hrs

During this annual event galleries, post-graduate artists-in-residence, museums and other cultural institutions hold exciting state-of-the-art exhibitions with works by young and established international artists. The Amsterdam Art Weekend makes top quality contemporary art accessible to an audience varying from international professionals to arts aficionados and curious visitors.

With support of the Mondriaan Fund, Amsterdam based artist Amie Dicke will work as an artistic researcher around the essence of stories as they are manifested in Castrum Peregrini’s heritage.
Amie Dicke is present on Friday 29 and Saturday 30 November between 3 – 6 pm

Opening hours:
Friday 29 November: 12 – 20hrs
Saturday 30 November: 10 – 20hrs
Sunday 12 – 18hrs



Rietveld Observations

Rietveld Observations

18 juni 2013 – door: Vincent van Velsen

Gedurende My Friend. My Enemy. My Society. hebben twee studenten van de Gerrit Rietveld Academie de verschillende evenementen, lezingen en andere bijeenkomsten bezocht. Sven van Asten en Andrea di Serego Alighieri, beiden laatste jaars grafisch ontwerp, presenteerden hun bevindingen op 18 juni onder de titel Rietveld Observations. Deze avond toonden zij een zestal posters die de manifestatie als uitgangspunt hadden, maar zich ook staande konden houden als autonome werken. De ontwerpers gingen hierin uit van hun observaties tijdens de manifestatie, maar reflecteerden eveneens op diens thema en de geschiedenis van Castrum Peregrini als onderduikadres, uitgeverij en kunstinstelling. De thema’s verbondenheid en vriendschap kwamen op deze manier uitgebreid aan bood: er was bijvoorbeeld een beeld dat doet denken aan een deel van een ansichtkaart, waarvan slechts een deel uit een groter geheel is te zien. Refererend aan de geschreven verbondenheid tussen personen die locatie en moment overstijgt in combinatie met de pittoreske locatie aan de Herengracht als visueel element. Door de tijd heen is de betekenis van deze locatie veranderd, maar qua uiterlijk lijkt de tijd hier te hebben stil gestaan. Voor een andere poster hebben zij hun aantekeningen van de keynote lecture van Peter Sloterdijk gebruikt. De woorden die het begin van de manifestatie inluidden hebben zij uitvergroot. Deze omvatten misschien wel het hele thema en diens betekenis samengevat in een enkele zin: If I do not think about I know what it is, If I think about it I don’t. Een tweede poster toont een aantal verticaal gepresenteerde ondertitels van momenten uit de film The Flat (van Arnold Goldfinger getoond op 3 mei) die tezamen een geheel nieuw narratief vormen dat ietwat surrealistisch aan doet en ver van de inhoud van de film staat. Een kijk vanuit het verleden op vandaag, in de vorm van een beeld dat zicht geeft op de tentoonstellingsruimte vanuit het ondergelegen archief. Op deze manier wordt de verbinding tussen de geschiedenis en diens materiële overblijfselen als letterlijk onderliggend fundament en basis van de hedendaagse werkzaamheden zichtbaar gemaakt. Te zien is het archief zelf, de trap en een onderdeel van het werk van Alon Levin. Verbondenheid tussen de verschillende tijden, werkzaamheden en vormen van Castrum Peregrini, gevangen in een enkel beeld waarin je via de trap vanuit vroeger naar nu kijkt. Rietveld Observations bestond uit een kort vraaggesprek tussen Castrum voorman Michael Defuster en de twee ontwerpers, omringd door een select groepje aanwezigen. Een korte uitleg over de impressies van de ontwerpers met betrekking tot de manifestatie volgde, maar zoals het goed werk betaamt, spreken de beelden meer dan woorden.


Barbara Steiner – curator in residence

BSt4In the autumn of 2013, Barbara Steiner spent a month as curator-in-residence in Amsterdam.  This residency programme was initiated by the Goethe-Institut Netherlands and put into practice in collaboration with and at Castrum Peregrini. During her stay in the Netherlands, Steiner did extensive research on the relations between design and art, taking a closer look at the respective practices, and the dissolution of traditional disciplinary borders. On the basis of this research, Steiner is planning to curate an exhibition that is to be held at Castrum Peregrini in the autumn of 2014.

Barbara Steiner is curator, editor, author and lecturer. In 2012 and 2013, she was the Artistic Director of Europe (to the power of) n, a two-year project which took place in eleven cities in- and outside the European Union. From 2001 to 2011, Steiner was the Director of the Galerie für Zeitgenössische Kunst Leipzig (GfZK). Prior to that, she ran art associations in Ludwigsburg and Wolfsburg.

In her work, Steiner focuses on politics of representation, institutional critique/criticality, architecture, design and display. She examines political, economic, social and cultural conditions and draws particular attention to various concerns and interconnected processes of negotiation. These are not only interesting in terms of theory and cultural discourse, but they also become evident in exhibitions and other art projects. Steiner’s exhibitions, lectures, and publications reveal that she views all of the institution’s activities and structures as integral parts of its programme. It is her aim to make these interdependencies the subject of public reflection and discussion.

Steiner studied Art History and Political Science at the University of Vienna. She wrote a doctoral thesis on the „Ideology of the White Cube“.


Symposium Freundschaft


Freundschaft –

Eine Geschichte des Vertrauens


Donnerstag, 19. Dezember 2013, 17-21 Uhr
Bitte anmelden via
Eintritt 25 Euro incl. Diner und einem Getränk
Jaarvrienden Castrum Peregrini en studenten DIA 15 euro

In Zusammenarbeit mit dem Duitsland Instituut bei der Universität van Amsterdam


Ute FrevertUte Frevert, Direktorin des renommierten Max Planck Instituts für Bildungsforschung, hält den Eröffnungsvortrag des Symposiums über Freundschaft. Was sind die Bausteine von Freundschaft, was ist die verändernde Rolle von Vertrauen in der Gesellschaft heute und in der Vergangenheit? Warum steht Freundschaft so zentral bei Castrum Peregrini? Wie können wir heute eine kritische Perspektive auf den historischen Ursprung von Castrum Peregrini  fruchtbar machen?

Nach dem Eröffnungsvortrag von Ute Frevert und der Diskussion mit Josef Früchtl wird Ute Oelmann über Freundschaft bei dem Deutschen Dichter Stefan George sprechen. Das gemeinsame Essen bietet Gelegenheit zum persönlichen Austausch, gefolgt von einem Zeitzeugengespräch über Freundschaft bei Wolfgang Frommel, dem Mitbegründer von Castrum Peregrini. Der Abend klingt aus mit einem Glas Wein.



17 Uhr                 Begrüßung und Einführung ins Programm

17.15 Uhr            Eröffnungsvortrag Ute Frevert

18.00 Uhr           Diskussion  mit Josef Früchtl u.L.v.  Joachim Umlauf

18.30 Uhr           Pause

18.45 Uhr           Referat Ute Oelmann über Freundschaft bei Stefan George

19.15 Uhr            Gespräch u.L.v. Joachim Umlauf

19.30 Uhr           Walking diner

20.15 Uhr           Gespräch mit Zeitzeugen der frühen Jahre des Castrum Peregrini, u.L.v. Nicole Colin

21.00 Uhr           Ende des offiziellen Programms






Ute Frevert , Direktorin Max Planck Instituts für Bildungsforschung, Berlin

Josef Früchtl, Professor für Philosophie, Universität von Amsterdam

Ute Oelmann, Leiterin des Stefan George Archivs, Stuttgart


Unter Leitung von

Nicole Colin, Professorin für Deutsche Literatur- und Kulturwissenschaft an der Universität von Amsterdam

Joachim Umlauf, Direktor Goethe Institut Paris, Mitglied des Programmrats von Castrum Peregrini





Castrum Peregrini hat in den letzen Jahren eine eingreifende Reorganisation und inhaltliche Neuorientieren durchgemacht, weg vom hermetisch Georgischen Lebensmodell, hin zu einem multidisziplinären kulturellen Programm das die Werte Freiheit, Freundschaft und Kultur auf ihre gesellschaftliche Relevanz hin erkundet. Die Begriffe verweisen auf die Gruppe von Untertauchern während der deutschen Besetzung, die sich unter dem Decknamen Castrum Peregrini verbargen.

Diese Vergangenheit probiert Castrum Peregrini fruchtbar zu machen für das Nachdenken über die Gegenwart. Dabei steht die Frage nach Formen einer aktiven Erinnerungskultur oft zentral.


Bitte beachten Sie auch den Beitrag von Ute Frevert in DE VRIEND




AT5 bezoekt ‘speaking from the heart’

AT5 item 7 okt 2013Mardjan Seighali – directeur UAF, Soheila Najand – kunstenaar en directeur InterArt Lab en Atousa Bandeh kunstenaar en docente Gerrit Rietveld Academie bezoeken de tentoonstelling ‘Speaking from tghe heart – the polemic sensibility from Iran’ en reflecteren op heel persoonlijke wijze op het werk van deze hedendaagse kunstenaars uit Iran

>>> bekijk deze uitzending van AT5 Wereldstad hier terug

Speaking from the heart

The Polemic Sensibility

from Iran

An exhibition curated by Shaheen Merali

The exhibition is a result of a curatorial decision to raise awareness of the development in Iranian aesthetics as part of the political and cultural reality of this country.  It is sourced from the inevitably finite series of creative works that came from Iran in a period when artists felt they needed to further question their experiences of reality at the time of the tenth presidential election, which was held on 12th June 2009.  Millions of Iranians gathered in Iranian cities and around the world in post-election protests and further inspired the emergence of the opposition Iranian Green Movement.

The actual, as well as the mental journeys towards being excluded  – often feeling confined – produced new identities based on introspection, often producing an auto-critique of the lack of progress in their lives. The volatile condition within and without, the confusion, the bewilderment and the total failure of the system gave way to doubts and led to a collective sense of disillusionment with the whole.

This cultural awakening, constructed in images and text, thread and paint, video and graphics reflects the increasing place of protest and activism, but, more significantly, the works are engaged with how these visual encounters further the scope of Iran’s contemporary language – deliberate, considered and, at points, provocative in its poetic demand.   Curiosity re-establishes the demand to connect with the harsh reality of everyday life within a critical artistic discourse.

This exhibition speaks from the heart of Iranian sensibility.



Mehraneh Atashi, Navid Azimi Sajadi, Mahmood Bakhshi, Masoumeh Bakhtiary, Majid Fathizadeh, Parastou Forouhar, Farhad Fozouni, Ghazaleh Hedayat, Taha Heydary, Melodi Hosainzadeh, Katayoun Karami, Aria Kasaei, Majid Korang Beheshti, Amir Mobed, Mehran Mohajer, Masoumeh Mozafari, Homan Nobakht, Sara Roohisefat, Atefeh Samaei, Rozita Sharafjahan, Mohamad M. Tabatabaei.


Collaborating partners include

Azad Gallery,Tehran / Freies Museum, Berlin /Framer Framed and Castrum Peregrini, Amsterdam.


The exhibition was made possible with the support of

Amsterdams Fonds voor de Kunst and Prins Bernhard Cultuurfonds.


SFH FInal 00


140906_CP_beeldmerk_Memory_Machine_met_naam_en_ondertitel_altDe tekst OUR MEMORY, MY IDENTITY van Michael Defuster is geschreven in aanloop naar de programma reeks 2014 / 2015 van Castrum Peregrini.  Na het thema Fanatisme in 2011, Vrijheid in 2012 en Vriendschap in 2013 trekken we de lijn in 2014 en heel 2015 door met het thema culturele herinnering en de relatie tot identiteit onder de noemer: MEMORY MACHINE.

Dit is een werkdocument voor onze partnerorganisaties en ons publiek. Reacties zijn welkom evenals programmavoorstellen rond het thema. Het sluit ook aan bij onze Europese projecten Time Case en Silent Heroes.


Herinneren en vergeten

We zijn wat we ons kunnen herinneren. Veranderen onze herinneringen, dan verandert onze identiteit als een volgzame schaduw. En herinneringen veranderen, alleen al door het feit dat ons brein maar een klein deel van alle informatie kan opslaan die continu op ons wordt afgevuurd. Daardoor wordt het genoodzaakt een selectie te maken en dat doet het gewoonweg door te vergeten. Het brein onthoudt doorgaans die elementen die zinvol blijken. Bij traumatische gebeurtenissen poogt het de herinnering te verdringen, met alle beruchte bijverschijnselen van dien. Wat voor een individu geldt, geldt ook voor een groep, generatie en natie. Onze culturele identiteit wordt namelijk bepaald door collectieve herinneringen en ook die zijn vrij vloeibaar, en daar zijn we ons meestal niet bewust van.

Bovendien kunnen we ons niets consistents herinneren buiten de context van de verschillende sociale netwerken waarvan we deel uitmaken, zoals familie, werkkring, kennissen- en vriendenkring, club of natie. Onze individuele herinneringen blijken dus ineens niet zo individueel meer te zijn. Zelfs al herinneren we in ons eentje, dan doen we dat toch als sociale wezens die refereren naar onze sociale identiteiten, door gebruik te maken van talen en symbolen, die we weliswaar op creatieve manier kunnen inzetten, maar die we zeker niet hebben uitgevonden.

Gebeurtenissen die een groep ervaart, worden door de leden van die groep opgeslagen als collectieve herinneringen. De impact van de gebeurtenis bepaalt hoe ze herinnerd, vergeten of verdrongen wordt. Ook is het zo dat, als de sociale omgeving van een groep verandert, daarmee ook haar identiteit verandert, zoals bvb bij de verpaupering van wijken, of de invloed van massatoerisme op plaatselijke gemeenschappen. We reconstrueren in feite continu de herinneringen aan ons verleden en stellen zo continu het verhaal waarop we onze identiteit baseren bij aan de behoeften en perspectieven van het heden. Dit geldt zowel voor individuen als voor groepen.


Culturele identiteit

Sinds mensenheugenis gebruiken priesters en politici de cultische krachten van het verleden om solidariteit en eendracht binnen een groep kracht bij te zetten, en om offers te vragen. Daarbij doen ze een beroep op het collectief geheugen van de groep, of het nu om een dorpsparochie gaat, een stam of de complete bevolking van China. De oerverhalen van een groep hebben de eigenschap de leden te verbinden. Ze verankeren de culturele identiteit van de groep. Het moge duidelijk zijn dat hier een grote potentie voor manipulatie van groepen en individuen besloten ligt, waarvan niet alleen populistische bewegingen of totalitaire regimes graag gebruik of misbruik van willen maken. Hoe sterk de neiging van de mensheid is naar een groepsidentiteit blijkt uit het feit dat ondanks felle onderdrukking en vervolging een groep haar eigen identiteit in stand weet te houden door de tijd en ellende heen, zoals bvb. bij het Jodendom het geval is. Niets bindt meer dan gemeenschappelijk lijden.

Mythes, mythologieën en nationale of etnische verhalen, waarin het collectieve geheugen vastligt, zijn heel herkenbaar en meestal gemakkelijk, zoals bvb het verhaal over de krantenbezorger die het tot magnaat schopt in het land van de onbegrensde mogelijkheden. Of dichter bij huis: over het land van zeevaarders, handelaren en dominees waar de bewoners van de hoofdstad heldhaftig, vastberaden en barmhartig zijn. Of ze appelleren aan de god of voorvaderen die op magische wijze de spirituele krachten van de groep belichamen. Meestal geven ze slechts één versie van het verleden weer door andere, minder gemakkelijke versies te “vergeten”, zoals bvb. de rol die de slavenhandel in hun geschiedenis speelde. Gemeenschappelijk herinneren maar ook gemeenschappelijk vergeten zijn wezenlijke elementen van een groepsidentiteit. De meeste van de verhalen die deze identiteit weerspiegelen zijn daarbij geconstrueerd. Bij het ontstaan van de natiestaten in de 19de eeuw werd er niet voor geschroomd om tradities desnoods maar uit te vinden indien er geen geschikte voorhanden waren, in het streven om een verbindend verhaal te creëren die de eenheid van de staat benadrukte. Het Nederlandse Zwarte Piet verhaal stamt uit die tijd. Elke collectieve herinnering is ingebed in een begrensde groep in ruimte en tijd. Collectieve herinnering verschaft de groep een zelfportret dat zich ontwikkeld door de tijd heen. Het is een verzameling van gelijkenissen, en in hoge mate een illusie. Of, zoals de Britse neuroloog Oliver Sacks het formuleerde: “We zijn de verhalen die we in staat zijn over onszelf te vertellen.”

Met de recente bewustwording dat de dominante groepen het verleden “framen” in hun voordeel, in termen van het behoud van macht en aanzien, is er de laatste decennia in de globaliserende wereld ruimte ontstaan voor minderheidsgroepen, wier verleden en identiteit zijn uitgewist of ondergeschikt gemaakt aan die van de dominante groepen, om hun versie van het verleden te reconstrueren. Met een beroep op rechtvaardigheid wordt het recht geclaimd om de eigen identiteit te (re-)construeren. Gezien de grote emotionaliteit die met groepsidentiteit gepaard gaat kan dit alleen zonder geweldsuitbarstingen plaatsvinden in een volwassen democratie en rechtsstaat, waar elke groep en elk individu de rechten, middelen en ruimte heeft om zichzelf uit te drukken. Dat het mis kan gaan kunnen we zien bij de Holocaust, Srebrenica,.. En heel actueel: de situatie in het Nabije en Midden Oosten, waarbij zo ongeveer elke etnische en religieuze groep elkaar onderling bestrijdt, met als gemeenschappelijke vijanden Israël en de USA.


De impact van de media

Met de uitvinding van het schrift werd voor het eerst een extern geheugen ontwikkeld waarin meer gegevens konden worden verzameld dan een mensenbrein kan bevatten. Een brein dat lange verhalen van buiten moet kennen ontwikkelt zich anders dan een dat moet kunnen lezen en schrijven, of een dat zijn weg in een bibliotheek moet kunnen vinden. Met de introductie van elektronische communicatiemiddelen en vervolgens internet werden telkens weer andere capaciteiten verwacht. Sinds internet is herinneren haast overbodig geworden. In de plaats daarvan wordt van succesvolle gebruikers verwacht dat ze razendsnel gegevens kunnen vinden en interpreteren op hun gebruikswaarde. Dat vergt een totaal ander brein dan dat van de verteller. Het menselijke brein is flexibel en evolueert met deze externe ontwikkelingen mee.


Door internet en de alomtegenwoordigheid van de elektronische massamedia in het dagelijkse leven van zowat de gehele mensheid vindt er nog een andere ontwikkeling plaats: de grenzen van het collectieve geheugen vervagen, doordat men zich kan inleven in culturen en de levens van individuen die totaal anders zijn dan die van hun eigen groep. De wereld “globaliseert” en “homogeniseert” daardoor met de snelheid van het licht door het glasvezelnetwerk. Honderden miljoenen mensen hebben een beeld van het magische landschap van Nieuw Zeeland, nu Frodo de Hobbit er doorheen trok, in de verfilming van Tolkien‘s Lord of the Ring. Zelf zijn ze er nooit geweest.

Sommigen zien deze ontwikkeling als een “informatie ziekte” die door de snelheid en de hoeveelheid waarmee het op ons afkomt de persoonlijke herinneringen overspoelt. Publieke en persoonlijke ervaringen worden niet dichter bij elkaar gebracht, maar integendeel, uit elkaar gedreven. Dat men tegenwoordig zoveel behoefte heeft aan een cultus van het verleden geeft aan dat men tijd weer als een cyclisch gegeven wil ervaren i.p.v. een rechtlijnige grootheid, dat men een manier van contemplatie wil herwinnen dat buiten het universum ligt van simulatie en glasvezelnetwerken, dat men een ankerplaats van authenticiteit zoekt in een wereld van verwarrende en soms bedreigende uniformiteit. Dit gegeven is in wezen een zeer krachtige uitdaging voor culturele en artistieke creativiteit.


De rol van de kunst

De term culturele herinnering is eenvoudigweg een vertaling van het Oud Griekse Mnemosyne. Daar Mnemosyne de moeder was van de negen muzen, stond haar naam voor het totaal van culturele activiteiten, zoals die door de verschillende muzen werden uitgebeeld. Door deze culturele activiteiten onder te brengen bij de personificatie van de herinnering, beschouwden de Grieken cultuur niet alleen gebaseerd op herinnering, maar zagen ze cultuur zelf als een vorm van herinnering. Aby Warburg vond kunst een “orgaan van gemeenschappelijke herinnering”. Volgens hem zijn kunstenaars, samen met de historici, het gevoeligst voor de onmerkbare invloeden van het verleden op het heden.

Herinnering is meer een smeltkroes van betekenis dan een vat vol waarheid. Herinnering, individueel of collectief, is werkzaam in elke act van waarneming, in elk intellectueel werk, in elk gebruik van taal. De kunsten zijn in staat om met behulp van hun specifieke vaardigheden historische tijden te veranderen in collectieve herdenkingen. De kracht van collectieve herinneringen ligt niet in de accurate, systematische, of gesofisticeerde weergave van het verleden, maar juist in het scheppen van basale beelden die een (ideologisch) gezichtspunt weergeven en versterken. De selectie en organisatie van een uitgebreide rij van feiten in een verhaal verlangen vaardigheden die in essentie literair en poëtisch zijn. Deze fictieve dimensie komt zelfs meer tot uitdrukking in het geval van herdenkingen, waarvan de verhalen gemakkelijk de grens tussen echt en het imaginaire doorbreken.

Kunst, literatuur, film, fotografie, architectuur, vormgeving, creëren en becommentariëren voortdurend  het zelfbeeld van de verschillende groepen die een maatschappij rijk is, via de journalistiek, de media, herdenkingen, opvoeringen, de religie, de sociale media, reclame-uitingen, de musea. Zoals de Peruaanse schrijver Mario Vargas Llosa onlangs in het programma Buitenhof het belang van kunsten in het algemeen en literatuur in het bijzonder uitdrukte: “Kunst en literatuur zijn de motor van de vooruitgang. De mens onderscheidt zich van dieren doordat hij zich de levens van duizenden anderen kan voorstellen. Kunst en literatuur voorzien in die behoefte. Tegelijkertijd maken ze de kloof zichtbaar tussen alle mogelijkheden die een individu in potentie heeft en het feit dat we slechts één leven kunnen leven. Dit schept een structureel ongenoegen zodat de mensheid bij voortduring de noodzaak ondervindt de wereld te willen verbeteren”. Bij Castrum Peregrini,  tijdens WOII, toen jongeren ondergedoken zaten in het appartement van de kunstenares Gisèle d’ Ailly en de Duitse dichter Wolfgang Frommel, speelden kunst en literatuur een belangrijke rol bij de overlevingsstrategie: ondanks het feit dat de jongeren jaren lang afgesloten waren van verkeer met de buitenwereld hadden ze door middel van literatuur en kunst vensters op de complexiteit van de wereld waardoor ze zich toch uitstekend met het leven uiteen konden zetten.


De maatschappelijke betekenis van culturele herinnering

Culturele herinnering is zo manifest in de maatschappij dat het over het hoofd wordt gezien. Als individuen leven we zo vanuit herinnering dat dit feit onzichtbaar is voor onszelf. Nochtans bepaalt het in grote mate onze culturele identiteit. Dat merken we het best als we vrij direct geconfronteerd worden met andere culturen, die in wezen niets anders zijn dan een set verschillende collectieve herinneringen.

Door de opkomst van de nieuwe economieën is de suprematie van de Westerse cultuur niet meer vanzelfsprekend. De Aziatische en Zuid Amerikaanse nieuwkomers zijn in toenemende mate in staat om hun eigen “master narrative”, waarin hun eigen identiteit, waarden en normen in verweven zit, als gelijkwaardig naast die van de Westerse cultuur te zetten. Dit was merkbaar op de Dokumenta 13 en op de Biënnale van Venetië van dit jaar. Een financieel daadkrachtig publiek in India, China, Rusland of Brazilië schaffen tegenwoordig kunst aan dat tegemoet komt aan hun eigen culturele geheugenmatrix. Daarbij laat die kunst zich niets gelegen liggen aan de smaak van een Westers publiek. Hier wordt zichtbaar hoezeer kunst, cultuur en identiteit in elkaars verlengde liggen.

Herinnering bij Castrum Peregrini

Castrum Peregrini heeft haar kernwaarden Vrijheid, Vriendschap en Cultuur gebaseerd op haar onderduikgeschiedenis tijdens WOII. Castrum Peregrini verbindt die gebeurtenissen uit het verleden met de actualiteit van het heden door jaarlijks haar kernwaarden in uitgebreide programmareeksen uit te diepen. In voorgaande jaren waren vrijheid en vriendschap aan de beurt. In 2014 wordt het maatschappelijk belang van cultuur onderzocht vanuit het perspectief van collectieve herinnering. De rol van de kunsten bij het vormen van een identiteit staan daarbij centraal.



  • Jeffrey K. Ollick e.a.
  • Jan Assmann
  • Aleida Assmann
  • Richard Sennett
  • Maurice Halbwachs
  • Pierre Nora
  • Andreas Huyssen
  • Eric Hobsbawm and Terence Ranger
  • Merlin Donald
  • E.a.

Michael Defuster, September 2013

Friendly Enemies in Arti

Friendly Enemies. Tot elkaar veroodeeld.

door: Vincent van Velsen

Symposium – Diner op 26 mei 2013 in Arti et Amicitae

i.s.m. partners De Appel en Arti et Amicitae

Dat het niet vreemd is dat kunstenaars en curatoren vaak vrienden zijn is niet opzienbarend, de meeste contacten worden nou eenmaal tijdens werktijd opgedaan. Dat vriendschap de verhoudingen tussen kan beïnvloeden en daardoor invloed heeft op de werksfeer is ook niet heel vreemd, maar wel interessant om te onderzoeken wat de consequenties hiervan zijn.


Bahram Sadeghi

De avond begon met een tekst van Ann Demeester over het vraagstuk van Friendly Enemies, een term die zij zelf in de gelijknamige film (2005) van Danila Cahen (2005) heeft geïntroduceerd. Eerder schreef Ann Demeester de column ‘Raak nooit bevriend met een kunstenaar’ voor DeVriend, het magazine dat bij My Friend. My Enemy. My Society. verscheen, (klik hier voor Demeester’s column ).

De film Friendly Enemies was de initiële uitgangspositie van de avond bij Arti et Amicitae, waarin de (mogelijk problematische) verhouding tussen kunstenaars en curatoren centraal staat. Met het door de manifestatie My Friend My Enemy My Society extra toegevoegde ingrediënt ‘vriendschap’ ging de avond in op diens invloed op de werkverhouding.

Na Ann Demeester’s tekst en fragmenten uit de film Friendly Enemies was het tijd voor het diner in Arti. Nadat iedereen het toetje had gegeten werd het symposium voortgezet. Bahram Sadeghi ondervroeg verschillende vriendenkoppels uit de kunst over hun vriendschap en hoe dit hun werk beïnvloedt.

In het eerste gesprek, dat werd gevoerd met Maria Barnas (schrijfster en beeldend kunstenaar) en Danila Cahen (filmmaker en curator) kwam de balans tussen vriendschap en werk gelijk aan de orde. Sadeghi vroeg hen naar de tentoonstelling Shapeshifting die de spil vormde tijdens de manifestatie My Friend My Enemy My Society. In deze tentoonstelling is Maria Barnas niet alleen de curator, maar ook als kunstenaar aanwezig. Tevens is haar partner, Felix Weigand, met een werk vertegenwoordigd. Hetzelfde geldt voor de zus van Danila, Daya cahen. Over de overwegingen van deze keuzes waren zij vrij kort. Het had een hoger doel: een goede expositie maken. Dat hun kennissen – en zij zelf – goed in het thema passen heeft volgens hen te maken met het hebben van overeenkomstige interesses, maar ook met het praktische aspect dat ze dat werk goed kennen. Verder ging het gesprek over de tendens binnen de samenleving waar de tentoonstelling uit voort is gekomen: groeiende onverdraagzaamheid en formele restricties die verhoudingen en omgang bemoeilijkt. Het inlevingsvermogen, en de welwillendheid, van de burgers jegens elkaar is het afgelopen decennium hard achteruitgegaan. De onvrede en systematiek die hier aan ten grondslag ligt wilden zij in de expositie uitbeelden, vatten en duiden.

Het tweede panel bestond uit fotograaf Popel Coumou, schrijver en curator Alexander Mayhew en kunstenaar-curator en organisator van de avond Tatjana Macic. Voor de laatste was, onder het mom ‘if you can’t beat them, join them’ de afhankelijkheid die zij ervoer als kunstenaar de reden om zelf curator te worden. De rol van beide partijen binnen de wisselwerking werd besproken, waar de een iets maakt en de ander het uitlegt en de relatie met een groter geheel kenbaar maakt. Ook de galeriehouder kwam in deze context langs, deze heeft weer een andere functie in het geheel, maar uiteindelijk draait het allemaal om vertrouwen. De kunstenaar in de curator het werk juist te behandelen en te plaatsen; de kunstenaar in de galeriehouder de werken juist te presenteren en de juiste persoon of instelling (koper) voor het werk te vinden. Aan de andere kant dienen curatoren en galeriehouders te bewijzen dit vertrouwen waard te zijn. Er is meestal sprake van een vertrouwensband die zich net voor vriendschap bevindt, omdat er ook een zakelijk aspect is. Hoewel er vaak vriendschappen uit een samenwerking voortkomen, was dit panel van mening dat het not-done is om over vrienden te schrijven of deze te cureren. Toch kan vriendschap ook goed zijn, omdat kennis en vooral eerlijkheid van groot belang is bij het beoordelen van werk – en in vriendschappen is eerlijkheid de belangrijkste voorwaarde.

Deze eerlijkheid, samen met loyaliteit, is ook van groot belang binnen de vriendschap van kunstenaar Maria Pask en curator Frederique Bergholtz. Beiden houden er slechts ‘a couple of friends’ op na, wat hun band des te specialer maakt. Ze praten veelvuldig over kunst, maar soms is het ook fijn om in stilte een handeling te delen. Zo gingen ze samen bij een pottenbakclub om terug naar de basis van het kunstenaarschap van Maria Pask te gaan – wat, achteraf, voor haar tot een volgende stap in haar werk heeft geleid. In hun vriendschap zijn ze gelijkwaardig, maar als het gaat om financiële waardering van haar professie is het Bergholtz die de boventoon voert; zoals het eigenlijk altijd gaat in de verhouding tussen kunstenaar en curator. Het betrekken van vrienden bij werk kan volgens hen wel degelijk, zolang je maar professioneel blijft. Het vermogen van het kunnen uiten en incasseren van kritiek, ook binnen een vriendschappelijke sfeer die doorloopt in de werksfeer is hier onderdeel van: dit vermogen ontwikkeld zich met de jaren, als volwassenheid.

Uiteindelijk kwamen de verschillende sprekers samen met het publiek tot de conclusie dat kunstenaars eigenlijk helemaal geen curatoren nodig hebben, maar dat het systeem zo werkt. Ook binnen kunstenaars-collectieven is er altijd iemand die het geheel overziet en aanvragen voor het grootste deel schrijft; als een kunstenaar een tentoonstelling samenstelt wordt er toch gesproken over curator; bij instellingen werken curatoren; en galeries hebben galeriehouders. Met hen moet noodgedwongen samengewerkt worden als een kunstenaar wil tentoonstellen of verkopen. Tegelijk zijn kunstenaars niet te vervangen: want zij geven de (materiële) inhoud aan de tentoonstellingen. Dat is de reden dat ze tot elkaar zijn veroordeeld.




Vriendschap & Effectief activisme

Vriendschap & effectief Activisme

Radio uitzending Roet in het Eten op 28 mei 2013, locatie: Heathrowstraat Studios

door: Quinsy Gario

Als onderdeel van het programma My Friend. My Enemy. My Society. van Castrum Peregrini organiseerde Roet in het Eten een speciale uitzending met live publiek. Het is een mash up tussen Roet In Het Eten Treffen en een reguliere uitzending. Iets wat we vaker gaan doen.

28mei2013_effectiefactivisme_foto Ernest MoralesIn onze eerste treffen lieten we zien hoe je kritisch, maar niet cynisch over ‘communityvorming’ kan praten in de Nederlandse en internationale context. Vandaar dat het weer tijd is om elkaar te ontmoeten en het te hebben over effectief activisme en vriendschap samen met Peter Breedveld, Nienke Venema en Rufus Kain.

Te gast waren Peter Breedveld van weblog Frontaal Naakt. Peter heeft al een paar keer artikelen geschreven over Zwarte Piet waarin hij mij noemt en dus was het tijd om elkaar voor het eerst te ontmoeten. We spraken over de weblog en hoe hij met de weblog een verandering in Nederland teweeg wil brengen.

Daarnaast hadden we ook Nienke Venema. Zij is de directeur van Humanity In Action een organisatie die elk jaar een summerschool organiseert voor nationale en internationale jongeren waarbij ze over thema’s als uitsluiting, xenofobie en racisme lezingen, presentaties en workshops krijgen. Met haar spraken over de rol van educatie bij activisme en transnationale bondgenoten.

En als klap op de vuurpijl trad de singer songwriter Rufus Kain op. Tijdens de eerste Treffen had hij het publiek betoverd met zijn stem en zijn teksten. Het was net een paar dagen na de presentatie van zijn album Live in Laagland en zijn keel was gevoelig. Op 28 mei jl. stond hij weer in de startblokken klaar om te knallen, dit keer live bij ons op de radio.

In de discussie werd gefocust op de omgang met tegenstand wanneer je kritiek op bepaalde elementen in de samenleving hebt. We hadden het ook over de rol van onderwijs voor het veranderen van de samenleving. De gasten vonden het geweldig om er bij te zijn en ook het aanwezig publiek genoot met volle teugen van het thema en het gesprek. We wilden het format innoveren door tegelijkertijd live publiek te hebben en live op de radio te horen te zijn. Alleen jammer was dat het radio publiek dat kon meeluisteren niet live kon inbellen met reacties op het gesprek. In de Heathrowstraat Studios
zijn er nog geen telefoonlijnen aangesloten om dit mogelijk te maken.




Een Zwijgend Verbond

De Briefwisseling – de LP van de Literatuur

ism: SLAA

door Vincent van Velsen

Schrijvers schrijven brieven aan elkaar. Een handeling die een logisch gevolg is van hun occupatie. Peter Sloterdijk gaf in zijn openingslezing al aan dat boeken dikke brieven aan vrienden zijn. Er zijn vele briefwisselingen tussen bekende schrijvers in boekvorm gepubliceerd, zodat men kan spreken van een literaire traditie. Dezer dagen schijnt die weer terug te keren, zoals de LP in de muziekwereld. Het handschrift, de intimiteit en de rust die de brief – in tegenstelling tot de e-mail – behelst, was uitgangspunt van de avond georganiseerd door de SLAA.

Na de introductie van het onderwerp door moderator Jeroen van Kan lazen Christine Otten en Asis Aynan elkaar hun brieven voor. Hun vriendschap is pril en de brieven vormen het begin van een diepere kennismaking die voortgaat op enkele eerdere ontmoetingen. De basis van hun verbinding werd door Christine Otten gelegd in hun overeenkomstige achtergrond: los van hun etnische verschillen hebben beiden een opwaartse sociale mobiliteit ondergaan. Otten voelt zich als een immigrant tussen de ‘Oud-Zuid schrijvers’, een gevoel dat ze denkt te delen met Asis Aynan. Ze schreef een boek over The Last Poets, het New Yorkse collectief van dichters met wortels in de Afro-Amerikaanse burgerrechten beweging uit de jaren ’60. Ook met hen deelde ze overeenkomstige levenservaringen, zoals bij de relatie met haar vader. Ook Aynan vertelde over de relatie met zijn vader en de ongeletterde, orale traditie waarin hij opgroeide. Otten hoorde dit voor het eerst, omdat Aynan’s antwoord op haar brief deze avond voor het eerst kenbaar werd gemaakt. Daarnaast ging Aynan in op de ‘strijd’ van de tweede generatie Marokkaanse immigranten die leven met de druk van het succesvol moeten zijn terwijl zij tussen twee werelden in leven, met een fluïde definitie van identiteit, voor een groot deel geprojecteerd door anderen als last op hun schouders. Aynan heeft de capaciteiten hier goed mee om te gaan en anderen hierover te informeren door middel van zijn boeken en docentschap. Niettemin ondervroeg hij of de gemene deler die basis van de nieuwe vriendschap zou moeten vormen – hun gelijke achtergrond en overeenkomstige levensloop – wel echt aanwezig was, en of deze daadwerkelijk genoeg overeenkomsten vertoonde. Deze vraag zal als basis dienen voor het antwoord van Christine Otten. Deze briefwisseling kan in een vriendschap resulteren, maar ook zeker op korte termijn aan zijn einde komen.

Een vriendschap die zich al in een stabiele fase bevindt is die tussen Rob Waumans en Ivo Victoria. De twee schrijvers werken al een tijd samen, maar spreken elkaar ook veelvuldig in de privésfeer. Hun gedeelde interesses en het feit dat ze zich grofweg in dezelfde fase van hun schrijverscarrière bevinden is hun binding. Literatuur, familie en voetbal – in deze volgorde – vormen de pijlers van hun vriendschap en van hun uitgeprinte – niet met de hand geschreven – brieven. Ook in hun gesprek kwam de relatie met hun ouders aan bod. Andere onderwerpen waren hun eigen ouderschap en het ouder worden. Saillant detail was de grote hoeveelheid overeenkomsten van hun onderwerpen en de zaken die hen bezig houden. De binding en vriendschap was alleen hieruit al duidelijk af te leiden. In het korte gesprek met Jeroen van Kan dat op hun voorleesbeurt volgde, waren zij het eigenlijk altijd wel met elkaar eens, behalve over voetbal: Ajax en PSV zijn nou eenmaal niet te verenigen.

De laatste spreker was alleen. Maar de schrijver, dichter en criticus Rob Schouten kan het goed zonder vrienden af. Hij begon met een anekdote over het interview dat Matthijs van Nieuwkerk met hem hield in de vroege jaren ’90. Schouten had toen net een aanstelling aan de VU, waar hij les gaf in literaire kritiek. De jonge Van Nieuwkerk eiste dat Schouten zich negatief positioneerde tegenover de vriendschappen tussen critici en schrijvers; dit zou volgens Van Nieuwkerk de kritiek niet ten goede komen. Des te interessanter dat met het oog op de dagelijkse publieke Tell-Sell voor zijn vrienden, Van Nieuwkerk ooit wel waarde hechtte aan objectieve, goede en autonome journalistiek. Schouten stelde tijdens de avond dat kennis van een persoon ook kan leiden tot een betere analyse van een werk en de betekenis die er in besloten ligt. De criticus hoeft niet in ballingschap te leven om goede kritieken te kunnen schrijven. Was er vroeger het café, nu is er Facebook. Hierdoor is het contact met iedereen uit de literaire scene dichterbij dan ooit. Met slechts een enkele muisklik zijn alle familiefoto’s en statusupdates te zien en weet je wat iemand beweegt. Dit heeft invloed op de kritische blik, hoewel Schouten niet helemaal kan duiden in welke mate precies. Zijn overdenkingen nam hij mee in de laatste discussie, waar alle voorgaande sprekers bij elkaar zaten om over het onderwerp na te spreken. Dit verwerd helaas in een gesprek over de omgang met Facebook, en ging verder niet serieus in op literaire vriendschappen en briefwisselingen.

De avond was aangenaam en gemoedelijk; zoals dat bij vrienden gaat. Hier en daar verviel het tot een intra-referentieel gesprek tussen vrienden, maar het was mooi te horen hoe er weer de tijd genomen wordt om een serieus geschreven gesprek aan te gaan en onderwerpen in diepte te beroeren die niet zo snel tijdens de koffie aan bod komen. Rust en diepgang belichaamt door een oud fenomeen dat aan een comeback bezig is: de briefwisseling.

28 mei 2013 – De Balie

Beste Vrienden Joost & Christiaan

Beste Vrienden

door: Joost Janmaat & Christiaan Fruneaux

14 mei 2013

Beste vrienden Joost Janmaat en Christiaan Fruneaux hebben het onderwerp vriendschap benaderd op de meest persoonlijke manier. Ze legden hun eigen vriendschap op de snijtafel, en vroegen zich publiekelijk af wat dat nu is, een Beste Vriendschap?

beste vrienden diner

Het onderzoek begon met het uitvergroten van de eigen vriendschap – de sociale dynamiek, de wederzijdse en veranderende verwachtingen, de genomen hobbels en de gedane overwinningen. Gedurende een retraite van 48 uur op de onderduikverdieping van Castrum Peregrini nodigden Joost en Christiaan een voormalige geliefde uit, de vader van Max, Joost en Christiaan’s gezamenlijke petekind, alsook een wederzijdse goede vriend. Allemaal mensen met een intieme kennis van hun vriendschap. Samen werd de eigen vriendschap onder het vergrootglas gelegd.

Naast de blik naar binnen werd ook de blik naar buiten gericht. Joost en Christiaan spraken tevens met een aantal deskundigen over de vriendschap. Ze spraken met de filosoof Ad Verbrugge, de jezuïet Paul Begheyn en de epidemioloog Martijn Huisman over de filosofische, mystieke en fysiologische en sociale dimensies van de vriendschap. Vanuit alle denkbare invalshoeken werden de geesten en gevoelens over de vriendschap gescherpt.

Op deze brede Vorsing der Vriendschap volgde het Symposium der Beste Vrienden. Joost en Christiaan wilden hun Beste Vriendschap spiegelen aan de Beste Vriendschap van anderen. Ze nodigden acht Beste Vriendenparen uit om samen met hen de Beste Vriendschap te vieren. Het werd een klassiek Griekse symposium – een drinkgelag, waarbij de aanwezigen een voor een proosten op, en spreken over, hun vriendschap, hun beste vriend en wat die voor hen betekend. Het werd een inzichtgevende maar vooral intieme, en hartverscheurende avond.

De volgende stap is om een formele akte op te stellen. Notaris Meijer zal ons terzijde gestaan in het opstellen van een vriendschapsakte, inclusief inventaris van de emotionele inboedel. Daarnaast zullen we onze vriendschap ritueel bekrachtigen door onze geloften af te leggen, met een besloten viering van die verborgen onderstroom in ons leven.

‘The Flat’ documentaire van Arnon Goldfinger

The Flat

een week lang documentaires tijdens de themaweek over vriendschap bij Holland Doc 24 / VPRO, van 27 april t/m 3 mei 2013.  Met o.a. de internationaal bekroonde film The Flat van regisseur Arnon Goldfinger.

Tijdens de besloten vertoning van The Flat bij Castrum Peregrini, sprak Dana Linssen een voordracht als inleiding op deze bijzondere film, nog niet eerder te zien geweest op de Nederlandse TV. Hieronder haar tekst. Dana Linssen is docent Filmgeschiedenis en analyse (ArtEZ Arnhem), hoofdredacteur van de Filmkrant en filmcriticus bij de NRC.

Arnon Goldfinger and his mother Hannah Goldfinger in The Flatdoor Dana Linssen

“Het is niet voor niets dat er zoveel slapstickfilms zijn gemaakt waarin een kast de hoofdrol speelt. Een kast is het tragikomische vehikel van onze dromen, onze herinneringen, en de eeuwigdurende strijd tussen de fysieke ruimte die die geestesvruchten innemen en de schier eindeloze en onstoffelijke wereld waarin ze voortbestaan.

De Israëlische film The Flat die u vanavond gaat zien had net zo goed de kast kunnen heten. De flat van de overleden grootmoeder van filmmaker Arnon Goldfinger is een soort inloopkast. Een museum. Een levende Wunderkammer. Haar hele verleden is erin verzameld, van boeken die niemand meer leest en handschoenen en hoedjes in alle maten, tot brieven van mensen waarvan haar kinderen en kleinkinderen het bestaan niet eens vermoedden. Het is een kast die de deuren opent naar de geheime tuin van het verleden.

Iedereen die weleens een kast heeft uitgeruimd weet: er past altijd genoeg in voor twee kasten. En zelfs in kasten kunnen dingen verdwijnen of een eigen leven gaan leiden. Een kast bevat misschien het tastbare bewijs dat de dingen die we erin verzameld hebben echt bestaan, maar is tegelijkertijd een uitstekende metafoor voor de grillige wegen van ons geheugen.

Op het moment dat Arnon Goldfinger en zijn familieleden die kast van hun grootmoeders, en daarmee hun eigen verleden beginnen uit te ruimen en te sorteren, al die artefacten op waarde proberen te schatten en de verdwenen verbindingsdraden tussen die tastbare herinneringen beginnen te spinnen, komen zij en wij met hen dan ook meer tegen dan ze ooit hadden kunnen vermoeden.

Elke familiegeschiedenis is gebouwd op geheimen en verzwegen vanzelfsprekendheden, op zaken waar men het niet over heeft omdat ze voorbij zijn, of schaamtevol, of simpelweg te vanzelfsprekend of onbegrijpelijk voor degenen die ze niet hebben meegemaakt. En dat nu is precies wat er uit die flat, die kast in het leven van grootmoeder Gerda Tuchler, tevoorschijn komt.

Ik moet er maar niet teveel over verklappen, want The Flat is een film die van de toeschouwer een medeschatgraver, en medeontdekkingsreiziger maakt in de tocht die Arnon Goldfinger onderneemt om een wonderlijke vriendschap te begrijpen: die tussen zijn grootouders en het Duitse echtpaar Von Mildenstein, een vriendschap die niet alleen bestond toen Goldfingers grootouders als overtuigde Zionisten in de jaren dertig van Duitsland naar Palestina waren getrokken, en daar door de Von Mildensteins werden bezocht, maar ook na de oorlog weer werd opgepakt, ‘alsof er niets gebeurd was’.

De grote vraag voor Goldfinger en zijn familie is hoe deze verboden vriendschap kon ontstaan en blijven bestaan. De grote vraag voor ons als toeschouwers is wat vriendschap is.

Afgelopen week ging in de Nederlandse bioscopen de film Hannah Arendt van Margarete von Trotta in première. Dit weekend herdenken we de Tweede Wereldoorlog. Von Trotta’s film, die zich met name concentreert op Arendts verslaggeving van het Eichmann-proces in 1961 en haar formulering van het begrip dat we sindsdien allemaal kennen als ‘de banaliteit van het kwaad’ en deze herdenkingsdagen, zijn twee sleutels om de deur naar The Flat te kunnen openen.

Maar we kunnen de film alleen echt begrijpen als we ook proberen onszelf tijdens het kijken te begrijpen. Dat is soms nog best een klus, want het betekent dat we door onszelf ook de ander moeten begrijpen.

Veel van de reacties van de personen in de film op die onwaarschijnlijke vriendschap tussen de Tuchlers en de Von Mildensteins zijn ook onze eigen reacties: van onbegrip tot ontkenning en veroordeling tot rationalisaties die ver aan het persoonlijke en het emotionele voorbij gaan. We worden er bijna een soort amateurpsychologen van. We worden gedwongen om onze eigen vriendschappen onder de loep te nemen. Hoe ontstaan ze? Uit toeval of uit affiniteit? Het ligt voor de hand om de vriendschap uit de film te proberen te verklaren op ideologische gronden, maar begeven we ons dan niet op glad ijs? En we kennen allemaal die verhalen over die vreemde relaties tussen beulen en hun slachtoffers, vriendschappen waarin gevoelens van schuld en schaamte voor een onbalans en een wurggreep zorgen. Maar is dat wat hier werkelijk aan de hand is?

Gedurende de film zal Arnon Goldfinger een aantal keer de in Duitsland levende dochter van de Von Mildensteins bezoeken. Op een gegeven moment heeft hij het ook over de ‘vriendschap’ die tussen hen aan het ontstaan is. Misschien betekent vriendschap wel gewoon dat je samen een aantal dingen doormaakt. Goldfinger en Edda von Mildenstein zijn door de documentaire queeste van de film beiden gedwongen in het verleden af te dalen. Ze hebben wel elk een ander vertrekpunt, en zien daarom wat ze tegenkomen ook elk vanuit een ander perspectief. Is dat genoeg voor vriendschap? En moet je je vrienden, zoals Goldfinger probeert, ook altijd de waarheid vertellen? Of kan vriendschap ook gebaseerd zijn op zwijgen? Zelfs als we dat zwijgen moreel gezien een leugen zouden vinden? Wanneer verandert respect voor de ander in lafheid? En kunnen we iets wat we eenmaal weten ooit ont-weten, wat iets anders is dan vergeten, want vergeten duurt lang en vergeven is moeilijk.

Het zijn vragen die ons als toeschouwers op onszelf terugwerpen. Lang nadat het appartement van oma Tuchler is leeggeruimd. Er zijn nieuwe herinneringen bijgekomen, het verleden is herschikt, opnieuw van labels voorzien, en de dingen waar niemand meer iets mee kan, zijn door een opkoper meegenomen. Hun afwezigheid schittert nog voor onze ogen in het late zonlicht dat door de ramen valt in de lege flat. Dat is wat film doet, en deze film bijzonder waardenvrij en knap, het onzichtbare zichtbaar maken door de toeschouwer uit te nodigen te kijken. Met zichtbare en onzichtbare ogen. Naar uiterlijke werelden, waarin verstrooide terloopsheden in het stof neerslaan, en naar innerlijke, waarin alleen een eerlijke blik dat stof in ons denken erover weg kan blazen. En dat is natuurlijk al  moeilijk genoeg.”

27 april 2013


de financiering van de uitzendrechten en Nederlandse ondertiteling is mede tot stand gekomen door bijdragen van KUNSTENISRAEL en Genootschap Nederland Duitsland.

Wie zijn wij – wetenschappelijke Proeverij

Wetenschappelijke Proeverij

7 mei 2013

door Vincent van Velsen


7 Mei presenteerde kunsthistorisch tijdschrift Simulacrum haar nieuwste nummer genaamd Wie zijn Wij? Speciaal in het kader van My Friend My Enemy My Society gaat deze editie in op de positie van personen binnen een netwerk en binnen een vriendschap. In de kunstwereld, waarin je een instelling betaalt om vriend te mogen worden, lijkt vriendschap een zakelijke verhouding die strikt gebaseerd is op mutual benefits. Echter, tussen de kunstenaars is er veelvuldig sprake (geweest) van vriendschappen, die zich uitten in collectieven en invloedrijke stromingen . Tegelijk zijn er ook kunstwerken die vriendschap op velerlei manieren uitbeelden. Wie zijn Wij? gaat over de relatie met kunst, toeschouwer, liefhebber en maatschappij en over allerhande andere uitingen van vriendschap in de maatschappij.


Het programma van de avond bestond uit drie lezingen die werden afgewisseld door een muzikaal intermezzo van Remco Jacobs. De veelbesproken en -bekeken serie Girls en de betekenis en uitbeelding van vriendschap tussen vrouwen in de populaire cultuur was onderwerp van de eerste lezing. De eerste vrouwenvriendschap in de literatuur is aanwezig in het boek The Group (1963) van Mary McCarthy. Tegenwoordig is het een geaccepteerd thema dat veelvuldig gebruikt wordt. Sex & the City is hoogstwaarschijnlijk de bekendste, het nu populaire Girls de laatste. De veelgemaakte vergelijking tussen de twee series was het uitgangspunt van Sietske Roorda. Beide series gaan over vier vriendinnen, maar de intensiteit van de vriendschap verschilt significant. Waar de vriendinnen in Sex & the City een gesloten bolwerk vormden en (bed)partners, ouders en andere vrienden nauwelijks toelieten, bestaat de vriendschap binnen Girls uit een lossere relatie. De afstand tussen de vriendinnen is groter, waardoor er ruimte wordt geboden aan andere individuen om een rol te spelen. De gehele kennissenkring krijgt meer toegang tot de individuele vriendinnen waardoor er de mogelijkheid ontstaat om alle personages uit te diepen, in plaats van een presentatie van een breed scala aan eendimensionale bijrollen. Ik ben zelf echter van mening dat alle karakters oppervlakkig zijn en te vluchtig geïntroduceerd en weer de serie uit geschreven worden. Dit geldt zowel voor de hoofd- als bijrollen: Girls is een aaneenschakeling van terloopse verhoudingen met een te korte concentratieboog om diepgang te bewerkstelligen – dit uit dan wel weer de hedendaagse omgangscultuur. Roorda komt tot de conclusie dat door dit terloopse aspect Girls realistischer is, maar Sex & the City blijft mooier: het ideaalbeeld van de eeuwige hartsvriendin.

Het geven van cadeaus valt ook onder vriendschappelijke uitingen. De tweede lezing ging over de geschenkpolitiek van Karel de Grote richting Paus Leo II. De symbolische betekenis van de objecten en de verhouding tot de manier waarop deze worden gepresenteerd aan diens ontvanger is onderwerp van het onderzoek van Diet Schlooz. Om de betekenis te achterhalen werd een vergelijking gemaakt tussen de manier waarop Karel geschenken aan een andere koning, Offa van Mercia, aanbiedt en hoe hij dit vervolgens aan de pas gekozen Paus Leo II – opvolger van Hadrianus – doet. Het essentiële verschil blijkt in de toon van de brief te liggen en het al dan niet expliciet noemen van de inhoud. Er wordt een onderdanige toon gebruikt als het niet nodig is om iemand op z’n plaats te zetten, omdat hij deze toch al kent. Daarbij wordt de superioriteit van Karel nog eens benadrukt door de geschonken materie zelf. Als het nodig is, in het geval van Leo II, dan wordt er expliciet duidelijk gemaakt wat het geschenk inhoudt en waarom het wordt geschonken. De geschenken en de bijgaande brief vertegenwoordigen Karel‘s macht en dienen als terechtwijzing voor de Paus. Een goede lezing over de verborgen betekenis van geschenken en de amicaliteit die zij uitbeelden.

Misschien wel de meest losse verhouding tot vriendschap zat in de laatste lezing, die daarom niet minder interessant was. Deze ging over de ‘vriendschap tussen natuurlijke vrouwelijk schoonheid en de extravagante couturestijl’. Onder de titel ‘Geen monster maar muze’ vertelde Shirley van de Polder over de visie en omgang van Maison Martin Margiela op/met deze relatie (in haar geschreven artikel doet zij dit met betrekking tot wijlen Alexander McQueen). Margiela stelt de onvriendelijke omgang met het vrouwenlichaam binnen de couture aan de kaak, bijvoorbeeld door middel van het spelen met proportie, het uitvergroten van details of hele kledingstukken en het gebruik van symbolische materialen. Daarnaast is zijn omgang met het ontwerperschap en de bijbehorende sterrenstatus een onderdeel van zijn aanvechten van de status quo: Margiela is anoniem. Het ontwerpteam bestaat uit gezichtsloze individuen en buiten het modehuis kan alleen gespeculeerd worden wie Martijn Margiela eigenlijk is. Ook de relatie drager/object kwam uitgebreid aan bod: Margiela speelt met de onnatuurlijke vormen van de paspop die normaliter een-op-een worden vertaald naar het levende lichaam van het model. De spreker was duidelijk gefascineerd door het onderwerp en wist dit over te brengen op het publiek.

Waar ik mij normaliter niet bezig houdt met een analyse van Girls, Karel de Grote of problematiek binnen de couture, was de serie lezingen in staat mij de gehele avond te boeien. De avond had een losse samenhang met vriendschap en verhoudingen als gemene deler. De losse samenhang wordt ook uitgebeeld door de nieuwe vorm van het magazine: een bundel blaadjes bij elkaar gehouden door een elastiek. Simulacrum, voor en door UvA studenten, onder leiding van scheidend eindredacteur Josephine Meijer, was precies wat de titel van de avond indiceerde: een wetenschappelijke proeverij.

IMG_4192 IMG_4194 IMG_4189 IMG_4193 IMG_4183

Mazen Khaled in gesprek


14 juni 2013

i.s.m. Prince Claus Fund

door Vincent van Velsen
Op de laatste avond van zijn recidence op uitnodiging van het Prins Claus Fonds toonde Libanese en filmmaker Mazen Khaled verschillende video’s aan een select publiek. Tussen de films door vertelde hij over zijn inspiratiebronnen en drijfveren. In zijn oeuvre spelen thema’s zoals vervreemding, verbondenheid, lichamelijkheid, homoseksualiteit en toebehoren een belangrijke rol.
IMG_4401De eerst getoonde film, Jump, heeft Mazen Khaled bewerkt en geëdit tijdens zijn verblijf bij Castrum Peregrini, hoewel deze werd gepresenteerd als work in progress. Tijdens de film kijken we vanuit het standpunt van de filmer zelf, die jonge mannen gade slaat die van een vrij hoge balustrade van de kustpromenade in Beiroet in zee springen. Deze kust is bezaaid met rotsen en stenen waardoor in zee duiken een balans vereist tussen het vinden van de juiste plek om in het water te springen, op straffe van verwondingen, en tegelijkertijd toch te pronken met hun lijf en vaardigheden. De mannen nemen verschillende poses aan en gebruiken allerhande technieken tijdens het duiken. Natuurlijk worden theatrale bewegingen gestimuleerd door de aanwezigheid van de filmer, het is duidelijke dat de duikers zich hiervan bewust zijn. Naast het duiken vanaf de boulevard, springen de duikers ook van lager gelegen plaatsen. Het is hier dat zij in een soort king of the hill activiteit geraken op een van de betonnen blokken die half in het water is gelegen . De fysieke interacties tussen de louter mannelijke duikers kunnen door buitenstaanders als seksueel gerelateerd geïnterpreteerd worden, waardoor ze een ietwat dubieuze sfeer over zich afroepen. Mazen Khaled gaf aan dat deze ambivalentie een van de aspecten was die zijn interesse in deze groep wekte. Verder merkte hij op dat de individuen die we zien onderdeel zijn van een specifieke subcultuur van Beiroet, die zich letterlijk buiten de samenleving begeeft, gesymboliseerd door het domein achter de balustrade van de boulevard. Daar buiten hebben ze hun eigen regels en specifieke vormen van (fysieke) communicatie.

De film behandelt grenzen en scheidingen door middel van een subcultuur, wat op zich weer een relatie heeft met de thema’s verbondenheid en sociale identiteit. Tijdens het gesprek werd aan de frequente reiziger Mazen Khaled gevraagd waarom hij, juist omdat zijn oriëntatie zo mondiaal ligt, zich toch specifiek op de situatie in Libanon richt. In zijn antwoord gaf Khaled aan dat het precies deze globale oriëntatie was die hem anders en specifieker naar zijn thuisland doet kijken. Richting het einde van de film betreedt de filmer de sfeer van de subcultuur, waar hij zich bij de duikers voegt en meegaat in hun activiteiten. De toeschouwer ervaart deze transformatie mede, vanwege het persoonlijke gezichtspunt van de camera. Het water krijgt hier een metaforische betekenis. Zoals water van veraf hard en ondoordringbaar lijkt, blijkt dit initiële idee niet op te gaan als de sprong wordt gemaakt: water is makkelijk te betreden mits men de sprong durft te nemen. Ditzelfde gaat op voor de groep duikers. De afgezonderde groep mannen lijkt in eerste instantie eveneens onbereikbaar en een afgesloten geheel, maar blijkt bij het betreden van hun territorium open en benaderbaar voor vreemden; hun grenzen blijken alleen geografisch te zijn, in plaats van concreet. Het is gemakkelijk te mengen en mee te doen in de groep, wanneer men hun regels aanvaardt en mee gaat in de specifieke manier van communicatie en (fysieke) interactie.


Straatdiner Vrijheid & Vriendschap

Vrijheidsdiner 5 mei 2013

Vriendschap gaat door de maag

door Vincent van Velsen 

foto’s: Simon Bosch









Samen eten is belangrijk binnen vele vriendschappen, het moment van rust waneer er de tijd is om van alles te bespreken. Het Amsterdamse 4 en 5 mei comité heeft besloten om elk jaar mensen samen te brengen aan een eettafel, zodat de inwoners van de stad met elkaar in contact komen, hun persoonlijke geschiedenis delen en het samenzijn in vrijheid vieren. Gemodereerd door Gable Roelofsen (Het Geluid Maastricht) en met op de achtergrond feestende Ajax supporters en de helikopters die hen in de gaten hielden, begon het vrijheidsdiner in de Beulingstraat met een muzikaal element: Bauwien van der Meer begeleid door Ed Spanjaard. Tijdens de rest van de avond keerden zij nog een aantal maal terug op het podium om vriendschap en liefde te bezingen – de merel (Fred) op het dak van Castrum Peregrini vergezelde hen hierin. Bauwien van der Meer en Ed Spanjaard wisselden het podium af met de Veenfabriek, die delen van een briefwisseling tussen Theo van Doesburg, Kurt Schwitters en Evert Rinsema hadden getoonzet en voordroegen. De laatste is een schoenmaker uit Drachten, die samen met zijn broer Thijs een goede relatie onderhield met Dada en De Stijl kunstenaars. De brieven bevatten kunstgerelateerde overdenkingen die je met vrienden deelt.


Voorafgaande aan de verschillende gangen was er steeds een toast. Na het welkomstwoord van Michael Defuster werden deze uitgesproken door Rosemarie Buikema, universitair hoofddocent Gender Studies aan de Universiteit Utrecht, de kunstenaar en schrijfster Charlotte Mutsaers en Sijbolt Noorda, de voorzitter van het Amsterdams 4 en 5mei comité  . De sprekers deelden hun kijk op het belang van vrijheid en vriendschap. Ook de bezoekers konden hun ideeën over deze thema’s kwijt: het tafelkleed diende als canvas voor deze gedachten. Kunstenaar Anne Verhoijsen vroeg de aanwezigen hun opvattingen over deze thema’s op het kleed te schrijven. Deze zal zij gebruiken en bewerken om tot een kunstwerk te komen dat aan het einde van dit jaar zal worden geveild bij Castrum Peregrini.


Rosemarie Buikema, sprak over het laten voortleven van vrienden, Sijbolt Noorda over het uitwisselen van levensverhalen. Charlotte Mutsaers sprak over vrijheid, vertrouwen en vanzelfsprekendheid, het uitleggen doet te kort aan het concept en soms – zoals in het geval van Suske & Wiske, Kuifje & Bobby en Tom Poes & Olivier B. Bommel – doet het ook tekort aan de onuitgesproken inhoud. Daarnaast vertelde zij over een afbeelding aan haar muur. Hierop is de vriendschap tussen een mossel en een friet te zien; zoals zij beiden worden opgegeten, zijn wij allen verenigd in onze sterfelijkheid, maar op weg naar het einde is het fijn om in gezelschap van vrienden te verkeren.


Vriendschap ging ook deze avond weer door de maag. Tijdens de manifestatie kwam al vaak naar voren dat samen eten en drinken een belangrijke rol speelt in de beleving en het opbouwen van vriendschap. De avond ging dan ook tot ver na het dessert door.


Vriendschap in gebieden van conflict

Debat 11 juni 2013

Shared Humanity/Gedeelde Menselijkheid

i.s.m. Prince Claus Fund


door Vincent van Velsen

Onder de titel Friendship in Areas of Conflict lieten drie deskundigen hun licht schijnen op de omgang met, en de betekenis van vriendschap in gebieden van conflict. De behandelde gebieden waren Kameroen, de Filipijnen en de wereld van de diplomatieke bemiddeling, die respectievelijk door George Ngwane, Liza Largoza Maza  en Fleur van Ravensbergen werden besproken – onder moderatorschap van Andrew Makkinga die door zijn achtergrond een persoonlijke band had met het onderwerp.

Who wants to live in a society where you cannot have a good friend?

George Ngwane bemiddelde onder andere op het Bakassi schiereiland dat tussen Nigeria en Kameroen ligt. De grondslag van het conflict zelf liet hij onbelicht, maar hij ging in op zijn handelswijze als het gaat om conflict solving. Als gevolg van jarenlange repressie trekken personen zich terug met het gevolg dat ze nauwelijks spreken en het voor hen onmogelijk wordt om nog iemand te vertrouwen. Bij het oplossen van conflicten is praten essentieel, met name het delen van standpunten, maar ook van ideeën en achtergronden. Het oplossen kan alleen indien alle partijen er op vertrouwen dat een ieder zich aan het overeengekomene houdt. Tijdens zijn lezing haalde Ngwane Nelson Mandela meermaals aan, omdat hij, los van alle problemen, open stond voor een gesprek met iedereen. Niet op basis van de geschiedenis, of etnische achtergrond, maar gericht op de toekomst waarin samengeleefd moet worden met het aspect dat iedereen altijd bindt: menselijkheid. Ook is het belangrijk dat de oplossing voortkomt uit de eigen gebruiken en er geen standaard mechanismes van buiten worden geprojecteerd op het conflict.

Op het Bakassi schiereiland werden ook de lokale gebruiken aangesproken. Het gesprek onder de boom, waar mensen samenkomen om te praten en niet weg gaan voordat er een oplossing is gevonden, is een voorbeeld vanhet toepassen van lokale gebruiken om een samenleving bij elkaar te houden en de gemene deler in stand te houden. Een ander voorbeeld uit dat gebied was het bestaan van een gedeelde spaarpot voor moeilijke tijden, die ervoor zorgt dat iedereen te eten heeft. Bij conflicten is het essentieel dat er wordt gericht op wat mensen gemeen hebben en niet op de verschillen. Er bestaat geen conflictbestendige (conflict proof) samenleving en soms zijn conflicten niet negatief, het is een noodzakelijk kwaad om herinnerd te worden aan de waarde van het samenzijn. Doch blijft het motto gelden: Master the conflict, don’t let the conflict master you.


De tweede spreker, Lisa Maza, had een geheel ander uitgangspunt, maar deelde de focus op het belang van taal. Zij gaf een analyse van de Filipijnse taal waarin het concept vriendschap op zo een manier zit ingebed dat solidair samenleven mogelijk wordt gemaakt. Hoewel de hoge frequentie van ingewikkelde woorden de luisteraars soms wat buitensloot, legde Maza duidelijk uit dat voor Filipijnen solidariteit en menselijkheid van groot belang is. De sequentiële koloniseringen hadden eigenlijk negatieve gevolgen voor het Filipijnse wereldbeeld moeten hebben, maar het volk heeft vastgehouden aan hun (taalkundige) traditie met aandacht voor menselijkheid. Daarbij gaf zij aan dat er geen liefdadigheid nodig is, maar solidariteit,een wezenlijk verschil in de omgang met de mens: als gelijke, niet als ondergeschikt project. Geen goedbedoelde integratie van externe waarden, maar gelijkwaardigheid van culturen waarin de gemeenschap boven individuele belangen staat en vriendschap verankerd is in taal.

Politieke Vrienden

Fleur van Ravensbergen bemiddelt in conflicten, van gewapende rebellen in Kongo via Irakese disputen naar het ontwapenen van splintergroeperingen van de IRA in Ierland. Het grote deel van de gevallen waarin Fleur Ravensbergen bemiddelt halen het nieuws niet, maar ze zijn wel degelijk schrijnend en van grote invloed op de lokale samenlevingen. Van Ravensbergen begon haar lezing met een historisch-filosofisch kader waarin zij onder andere Cicero aanhaalde: vriendschap is het beste willen voor een ander (good virtue).In haar werk is vriendschap echter een problematisch aspect. Het is belangrijk om vertrouwen op te bouwen en kennis op te doen, maar vriendschap is eigenlijk een stap te ver, doordat dit kan leiden tot partijdigheid of het vertrouwen van een andere partij kan schaden. In het aansluitende gesprek met het publiek werd geopperd dat een verandering van machtsverhoudingen ook de betekenis van vriendschap kan veranderen, waardoor de vraag rijst ofechte vriendschapin het politieke domein wel mogelijk is? Rebellen worden soms politici. Politiek is slechts een andere manier van vechten voor je principes of overtuiging. Ngwane vroeg aan Ravensbergen om het politieke aspect mee te nemen. Regeringen en wetgevers kunnen de context scheppen waarin repressief geweld kan aarden en soms als geoorloofd wordt geacht – het is niet altijd de uiting in materieel of lichamelijk geweld dat de essentie van een probleem is Extreme situaties leggen de essentie van de mens en maatschappij bloot.

Debate on Friendship in Areas of Conflict

George E. Ngwane is schrijver, dichter, vredesactivist, onderwijskundige, politiek analist, Pan Africanist en oprichter/directeur van AFRICAphonie. Ngwane vertelde over het Peace Project, een cultureel project dat door middel van dans, muziek en sport inwoners van drie dorpen op het Bakassi schiereiland bij elkaar bracht, een latent conflictueus gebied op de grens tussen Kameroen en Nigeria,.

Liza Largoza Maza is een feministische activiste en voormalig lid van het Filippijnse Congres (2001-2010). Ze is voorzitter emeritus van GABRIELA Women’s Alliance en speelde een cruciale rol in diens Purple Rose Campaign, waarin werd opgeroepen tot een einde aan de handel in vrouwen. Ze werd onlangs verkozen tot voorzitter van de International Women’s Alliance en is voorzitter van het bestuur van de We Govern Institute. Ze heeft ook bijgedragen aan What’s Cooking in the PHilippines, een publicatie over sociale kwesties in de vorm van een kookboek – dat werd ondersteund door het Prins Claus Fonds.

Fleur Ravensbergen bemiddelt bij operaties van de Dialoog Advisory Group (DAG). De Dialoog Advisory Group (DAG) helpt overheden, inter-overheden en NGO’s om politieke dialogen aan te gaan op nationaal en internationaal niveau met als doel het verminderen van gewelddadige conflicten en het vormen van stabiele samenlevingen.

Farewell Gisèle

1 June 2013

On 27 May 2013 Gisèle d’Ailly van Waterschoot van der Gracht, founder and patronate of Castrum Peregrini, died peacefully in her studio age 100. On 1 June 2013 we burried Gisèle at the Stompe Toren in Spaarnwoude in-between her husband and friends from Castrum Peregrini. We would like to share with you some photos taken by Simon Bosch and some of what was said during the private ceremony. We provide you with translations where possible. So please keep scrolling down.

We want to thank all of you who have made the farewell so memorable and we want to especially thank all of those, who have sent warm words of support and appreciation.

Frans, Michael, Lars





The first speech was by Michael Defuster, director of Castrum Peregrini. We provide you here also with an English and a German language version

Beste vrienden en familie van Gisèle,

Hier zijn we dan verenigd in dit veel te kleine kerkje, om de laatste eer te betuigen aan deze bijzondere vrouw, met wiens levendigheid en enthousiasme zoveel mensen zich tot op het laatst van haar lange leven konden vereenzelvigen, zodat het bijna vanzelfsprekend leek dat ze altijd deel zou blijven uitmaken van het onze. Een idee van haar onsterfelijkheid deed zich op die manier al aan ons allemaal voor toen ze nog onder ons was.

Hoewel Frans, Lars en ik de laatste vier jaren dag in dag uit met Gisèle het huis aan de Herengracht deelden en elke dag weer een beetje meer voorbereid werden op het einde dat onvermijdelijk zichtbaar werd, hoewel de laatste maanden de noodzakelijke woorden vervaagden die de praktijk van onze decennialange relatie in stand hielden en hoewel Gisèle zich gaandeweg terugtrok in haar eigen schelp van existentie, greep de definitiefheid en onomkeerbaarheid van haar dood ook ons toch nog bij de keel. Nu moeten allen die Gisèle liefhadden of vereerden het zonder haar doen. Er is niets in het leven, buiten het leven zelf dan, dat werkelijker is dan de dood.

Gisèle laat gelukkig geen ontredderde wezen achter, want haar vriendschapsbanden waren gefundeerd  op positieve krachten zoals vrijheid, sterkte, vreugde, delen, respect, avontuur…. Ze maakte er geen geheim van dat ze een speciale band met mannen had, zoals haar drie oudere broers altijd haar beste speelmakkers waren in haar kindertijd. Met vrouwen deelde ze warmte, intensiteit, trouw en vooral creëren.

De tijd waarin ze opgroeide zag de rol van de vrouw allerminst als zelfstandig. Daarom hield ze zich, sterk persoon die ze was, verre van relaties die uit vastgelegde afhankelijkheden bestonden. Die verstikten haar vrijheids-gevoel en haar eindeloze creativiteit, haar kunstenaarschap.

Die twee elementen, vriendschap en kunst, maken de essentie uit van Gisèle’s leven. Met deze beiden heeft ze haar leven gestalte gegeven en kon ze haar vrijheid waarborgen om uit te groeien tot de volledige mens die ze was: sterk en kwetsbaar, ernstig en vrolijk, vrij en verantwoordelijk, vederlicht en trouw, begrensd en open, toegankelijk en gesloten … alles tegelijk en toch weer apart.

Gisèle spreekt tot de verbeelding zoals een figuur uit een mooi sprookje dat doet. Waar ze ook kwam maakte haar uitstraling indruk, op jong en oud, geleerde en handwerker, man of vrouw. Ze wekte meteen de belangstelling van de aanwezigen. Daar zijn talloze anekdotes over te vertellen. Iedereen die haar heeft meegemaakt kent er wel een paar. Ik hoop er vandaag meerdere te horen.

De raadselachtigheid van die speciale aantrekkingskracht vonden we het beste verwoord in enkele versregels van de Oud Griekse dichter Pindaros, die we hebben gebruikt op de rouwkaart:

Creatures for a day! What is a man?

What is he not? A dream of a shadow

Is our mortal being. But when there comes to men

A gleam of splendour given of heaven,

Then rests on them a light of glory

And blessed are their days.

Van recentere datum is de publieke belangstelling voor haar levenswandel en de expliciete  boodschap die in haar persoonlijkheid besloten ligt. De schier eindeloze reacties op haar dood en de vele betuigingen van medeleven van mensen die haar nog nooit ontmoet hebben, maar die geraakt en geïnspireerd zijn via de vele publicaties en reportages van de laatste jaren in de media,  maken duidelijk dat Gisèle’s charisma, haar waarden, principes en daden een groot publiek aanspreken. Haar persoon vormt een projectievlak voor het goede en waardevolle in dit leven, dat het persoonlijke overstijgt. Gisèle was voorbeeldig in alles wat ze deed tijdens haar leven. Een voorbeeld zal ze blijven nu haar levenswandel tot een einde is gekomen.

Castrum Peregrini aan de Herengracht in Amsterdam is haar thuis geweest. Wij, de jongere generatie, zullen zorgen dat het dit blijft.


Dear friends and family of Gisèle,

Here we are, united in this too small little church to give last honors to a very special woman, with whose vitality and enthusiasm many could identify up to the last moment of her long life, so that it seemed almost self-evident that she would always be part of ours. That is why we already had an idea of her immortality when she was still amongst us.

Despite that Frans, Lars and I shared virtually every day of the last four years with Gisèle in her house at the Herengracht and each day we got prepared a little bit more for the unavoidable end that came in sight,

despite her language fading away in the last month and the lacking words that formed the basis of our relationship,

And despite that Gisèle withdraw more and more into the shell of her own existence,

Despite all that even we were hit by the finality and inevitability of her death that touched us deeply. Now, all of us that loved or admired Gisèle must live on without her. There is nothing in life, besides life itself, that is more real than death.

Luckily Gisèle does not leave us behind disoriented. Her friendships were grounded in freedom, strength, joy, sharing, respect, adventure.

She didn´t keep it a secret that she had a special bond with men, such as her three older brothers that were the dearest playmates of her childhood. With women she shared warmth, intensity, fidelity and especially creativity.

In the time that she grew up in, society didn´t give women an independent role naturally. That is why –with her strong personality- she kept a distance to relationships that consisted of determined interdependencies. They suffocated her desire of freedom and her endless creativity, her artistry.

Those two elements, friendship and art, form the essence of Gisèles life. With those two she configured her life and ensured her freedom to develop into the woman that she was: strong and vulnerable, serious and joyful, free and responsible, light as a feather and loyal, defined and open, accessible and contained… all at the same time and also all in their own respect.

Gisèle triggers our fantasy as a figure from a beautiful fairytale. Wherever she came her charisma made an impression, on young and old, on scholars and craftsmen, men and women. She immediately sparked the interest of those present. There are countless anecdotes of this phenomenon, everyone who knew her will be able to tell a few of them. I hope to hear some today.

We found the mystery of her attraction best expressed in a few lines of the ancient Greek poet Pindaros, which we used for the card announcing Gisèles death:

Creatures for a day! What is a man?

What is he not? A dream of a shadow

Is our mortal being. But when there comes to men

A gleam of splendour given of heaven,

Then rests on them a light of glory

And blessed are their days.

Of more recent date is the broad public interest for her life and the explicit message which her personality embodies. The nearly endless reactions on her passing away and the countless expressions of condolences of people that have never met her, but who are touched and inspired by the many publications and documentations in the media of the last years make it clear that Gisèle’s charisma, her values, principles and deeds appeal to a broader public. Her person and her image form a projection screen for the good and the precious in this life, which exceeds the purely personal. Gisèle was an example for all that she did in life. She will stay an example now that her life has come to an end.

Castrum Peregrini at the Herengracht in Amsterdam was her home. We, the younger generation, will make sure that it remains her home.


Liebe Freunde und Familie von Gisèle,

hier sind wir nun in dieser viel zu kleinen Kirche zusammengekommen, um einer ganz besonderen Frau die letzte Ehre zu erweisen, einer Frau von deren Lebendigkeit und Enthusiasmus sich bis in die letzten Tage ihres langen Lebens so viele Menschen anstecken und bezaubern ließen. Da ist es eine Selbstverständlichkeit, dass sie allzeit ein Teil unseres Lebens bleiben wird. Eine Vorstellung von ihrer Unsterblichkeit gewannen wir schon in jenen Tagen, als sie noch unter uns war.

Obwohl Frans, Lars und ich während der letzten 4 Jahre tagein tagaus das Haus an der Herengracht mit ihr teilten und täglich etwas mehr auf das unvermeidliche Lebensende vorbereitet wurden,

obwohl  in den letzen Monaten die für unser jahrzehntelanges Zusammenleben notwendigen Wörter weniger wurden, Zeichen Wörter zu ersetzen begannen,

Obwohl  Gisèle sich zunehmend in die Schalen ihrer eigenen Existenz zurückzog

packte auch uns die Endgültigkeit und Unumkehrbarkeit ihres Todes bei der Kehle. Nun müssen alle, die sie liebten und verehrten, ohne sie auskommen. Nichts im Leben, außer dem Leben selbst, ist wirklicher als der Tod.

Gisèle lässt uns glücklicherweise nicht orientierungslos zurück. Fundament ihrer Freundschaftsbeziehungen waren positive Kräfte wie Freiheit, Stärke, Freude, Freigiebigkeit, Respekt und Abenteuerlust. Ein besonderes Verhältnis hatte sie zu Männern, woraus sie kein Geheimnis machte, waren doch schon ihre drei älteren Brüder in der Kindheit ihre besten Spielkamerden gewesen. Bei Frauen suchte und fand sie Wärme, Intensität, Treue und vor allem Kreativität. Die Zeit, in der sie aufwuchs, kannte keine Selbständigkeit der Frau. Deswegen hielt sie sich, starke Frau die sie war, von Beziehungen fern, die aus festen Abhängigkeiten bestanden. Sie erstickten ihr Freiheitsgefühl, ihre grenzenlose Kreativität und ihr Künstlertum. Zwei Elemente, Freundschaft und Kunst, waren die Essenz von Gisèles Leben. Sie gaben ihrem Leben Gestalt, sie gewährten ihr die Freiheit, jener vollständige Mensch zu werden, der sie war: stark und verletzlich, ernst und fröhlich, frei und verantwortlich, leicht wie eine Feder und treu, begrenzt und offen, zugänglich und verschlossen… alles war sie zugleich und doch wieder getrennt.

Der Phantasie erscheint Gisèle wie eine Märchenfigur. Wohin auch immer sie kam, ihre Ausstrahlung beeindruckte Jung und Alt, Gelehrte und Handwerker, Männer und Frauen; sie weckte das Interesse aller Anwesenden.  Da wären viele Geschichten zu erzählen, und ich hoffe, am heutigen Tag auch noch einige zu hören. Die Rätselhaftigkeit ihrer Anziehungskraft fanden wir am besten in einigen Versen des griechischen Dichters Pindar ausgedrückt, die wir auf die Todesanzeige gesetzt haben.

Creatures for a day! What is a man?

What is he not? A dream of a shadow

Is our mortal being. But when there comes to men

A gleam of splendour given of heaven,

Then rests on them a light of glory

And blessed are their days.

Neueren Datums ist die öffentliche Wahrnehmung ihres Lebens und die explizite Botschaft, die von ihrer Person ausgeht. Die zahllosen Reaktionen auf ihren Tod und die vielen Bezeugungen von Anteilnahme seitens all jener, die ihr nie persönlich begegnet sind, aber bewegt und inspiriert sind durch die vielen Publikationen und Reportagen in den Medien während der letzten Jahre, machen deutlich, dass Gisèles Werte, Prinzipien und Taten, ihr Charisma, eine großes Publikum ansprechen.

Ihre Person taugt als Projektionsfläche für alles Gute und Wertvolle im Leben, welches das Reinpersönliche  übersteigt. Gisèle war vorbildlich in allem, was sie während ihres langen Lebens tat; ein Vorbild soll sie bleiben, nun, da ihr Erdenleben ein Ende gefunden hat. Castrum Peregrini an der Herengracht in Amsterdam war ihr Zuhause. Wir, die jüngere Generation, werden dafür Sorge tragen, dass es dies bleibt.


Erik Somers
spoke on behalf of the board of Castrum Peregrini.  We provide you here also with an English language version.


Vanuit mijn werkkamer bij het NIOD, het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie aan de Herengracht kijk ik jarenlang, dagelijks uit op het ‘huis aan de overkant’: het woonhuis van Gisèle, het huis van Castrum Peregrini. Vanuit mijn hooggelegen kamer heb ik goed zicht op het verscholen atelier van Gisèle met de hoge ramen die zo’n prachtig licht naar binnen door laten. De plek waar zij zich zo lang veilig voelde en in haar creaties werkelijkheid en mysterie bijeen wist te brengen. In dezelfde blik gevangen zie ik het pand ernaast. Onder de dakrand verscholen, de etage waar tijdens de oorlog jonge onderduikers, verscholen in een veilige burcht, de oorlog hebben overleefd.

Ik kende Gisèle niet, maar wist van haar bijzondere leven en van haar oorlogsverhaal. Gedreven door bewondering, en ik geef toe, ook door nieuwsgierigheid trok ik zo’n tien jaar geleden de stoute schoenen aan en toog naar ‘de overkant’ om met Gisèle kennis te maken. Velen hier aanwezig zullen mijn ervaring van toen herkennen:  Wie Gisèle ontmoet wordt gegrepen door haar innemendheid, haar hartelijkheid, haar optimisme, haar levenswijsheid en haar bevlogenheid voor de wonderen van de natuur, die vaak verscholen zitten in het kleinste detail. Ik voel me bevoorrecht dat ik in de ontmoetingen met haar nadien, telkens weer van deze bijzondere eigenschappen heb mogen ervaren.

Mijn drijfveer om Gisèle destijds te ontmoeten betrof vooral ook mijn fascinatie voor de geschiedenis van de onderduik op die bovenetage tijdens de bezetting. Onder de goede zorg van Gisèle en anderen, wist een groep Duits-Joodse en Nederlandse onderduikers uit de vriendenkring van dichter Wolfgang Frommel, de oorlog ongeschonden door te komen. Niet alleen fysiek, maar vooral ook mentaal. Frommel en Gisèle creëerden een uitzonderlijke omgeving waarin de artistieke ontwikkeling voorop stond. Het was een kunst- en poëzie-lievend gezelschap, die de tijd vooral doorbrachten  met elkaar voorlezen van eigen en vertaalde gedichten en met het maken van tekeningen en schilderijen. Voor deze groep jonge onderduikers was de  gemaakte sfeer van vriendschap, kunst en dichtkunst letterlijk van levensbelang.

Ik was in de ban geraakt van Gisèle en dit uitzonderlijke onderduikverhaal. Door Gisèle leerde ik ook Michael kennen. Hij speelde al enige tijd met de gedachte om aan de betrekkelijk onbekende geschiedenis van de onderduik – en waaruit Castrum Peregrini is ontstaan – meer inhoud te geven. Gezamenlijk realiseerden we het plan in het pand van het NIOD een tentoonstelling te wijden aan het werk en leven van Gisèle tijdens de onderduik, maar ook aan de artistieke creaties van de hechte onderduikgemeenschap van vrienden. Gisèle leek aanvankelijk aarzelend tegenover het plan te staan; het moest vooral geen hommage aan haar worden.

De expositie kwam er. Vanuit mijn persoonlijk perspectief gezien heette de tentoonstelling ‘Het Huis aan de overkant’. Eind april 2007, de dag dat Gisèle de tentoonstelling kwam voor-bezichtigen, staat in mijn geheugen gegrift. Ik had haar inmiddels beter leren kennen, en kende ook haar reputatie dat zij meedogenloos kon zijn als iets haar echt niet beviel. Vanuit mijn raam zag ik aan de overkant de tengere gestalte van Gisèle over de trap haar pand uitkomen, in gezelschap van Michael en Lars.  Aangekomen aan de andere zijde van de gracht, bekeek ze zwijgend de tentoonstelling. Een ongemakkelijke stilte. Maar ineens, sloeg ze haar handen dichtgevouwen voor haar mond, en zei geroerd: ‘prachtig’. Het voelde voor Michael en mij alsof we geslaagd waren voor ons eerste schoolexamen.

Niet eerder trok een tentoonstelling in het NIOD zoveel bezoekers. Samen met Michael, stelden wij de bundel ‘Gisèle en haar onderduikers’ samen, en de auteurs van de bundel verzorgden een lezingen-cyclus over de thematiek. Het belang van de aandacht voor het bijzondere verhaal van de onderduik was, dat er opnieuw gekeken werd naar het fundament waarop het na-oorlogse Castrum Peregrini is opgebouwd. Het wierp ook een nieuw licht op haar tijdens de bezetting gevormde levensopvatting, en op de betekenis van haar inspirerende en toegewijde rol na de oorlog bij de vorming en het mogelijk maken van Castrum Peregrini, zoals het vandaag de dag bestaat.

De afgelopen jaar heeft het Castrum Peregrini, waarvan Gisèle beschermvrouw is, een grote verandering door gemaakt. Er is teruggekeerd naar de elementaire waardes uit de onderduik: vriendschap en de liefde voor kunst en cultuur. Zij dienen als  uitgangspunten voor een creatieve, begripvolle en mondige samenleving. Was de onderduikburcht eens een verborgen, heimelijke plek voor artistieke uitdaging en vertrouwen; het huidige Castrum Peregrini is, weliswaar in de geest van toen, een open en transparante plek; een podium voor eigentijdse, vernieuwende  en uitdagende culturele activiteiten en debat. Zelfs de onderduiketage, die vrijwel nog geheel ingericht is als toen, wordt voor bepaalde gelegenheden opengesteld. De ruimte wordt nu gekoesterd als een tastbare plaats van herinnering en een plek voor bezinning en ontmoeting.

‘Heldin van de Herengracht’ stond er boven het ‘in memoriam – artikel’ in de Volkskrant van afgelopen woensdag. Deze betiteling voor haar rol in de oorlog zou Gisèle niet hebben bevallen. Zelf heeft ze aan het oorlogsverhaal altijd weinig ruchtbaarheid willen geven. Maar toen ze in 1998 de Yad Vashem onderscheiding kreeg voor haar onderduikhulp, werd ze met regelmaat op het oorlogsverhaal aangesproken. Zelf zei ze altijd, dat ze gedaan heeft wat ze moest doen. Met als groot goed, dat deze inspanningen haar geestelijk verrijkten, vriendschappen voor het leven boden en bovenal een onschatbare inspiratiebron waren voor voortdurende  geestelijke, maatschappelijke en artistieke ontplooiing. Aan deze waardes wordt nu – nog meer dan voorheen – invulling gegeven door Castrum Peregrini. Michael, Lars en Frans, die haar zo dierbaar waren, hebben zich laten inspireren door de betekenis van haar opvattingen en levensinvulling. Haar grote verdienste is dat zij aan deze herinnering aan de oorlog een continuïteit heeft gegeven voor nu en later. In dat opzicht is zij terecht de heldin van de Herengracht, of vanuit mijn perspectief: heldin van de overkant.



From my office at NIOD, the Dutch Institute for War Documentation on the Herengracht, I look out every day at the house across the canal: the house where Gisèle lived, the house of Castrum Peregrini. My vantage point gives me an excellent view of her secluded studio, lit so beautifully by its high windows. This was the place where Gisèle for so long felt safe, and could combine reality with mystery in her creative work. Next door, hidden under the eaves, I can see the floor where young people found safe refuge and survived the war.

I did not know Gisèle, but had heard of her extraordinary life and of her wartime history. Driven by admiration, and – I must admit – also by curiosity, ten years ago I summoned up the courage to go across the water and make her acquaintance. Many of you will recognise how I felt. Whoever meets Gisèle is deeply touched by her charm, her open-heartedness, her inspiration, her optimism, her wisdom and her passion for the wonders of nature, down to the smallest detail. I feel privileged to have experienced these very special qualities in our many subsequent encounters.

My motivation to meet Gisèle was first of all the fascination for the history of the people in hiding on that upper floor during the German occupation. Because of the care Gisèle and others gave them, a group of young German-Jewish and Dutch artists and intellectuals, belonging to the circle of friends of the poet Wolfgang Frommel, managed to survive untouched – not only physically but above all mentally. Frommel and Gisèle created an exceptional environment in which artistic development was paramount. It was a group of people who loved art and poetry, and spent their time reading each other their own or translated poems and making drawings and paintings.  The atmosphere created by the young people in hiding was literally a matter of life and death.

Having fallen under the spell of Gisèle and this exceptional story I also got to know Michael. For some time, he had already been developing the idea of providing more content and visibility to the relatively unknown history of the hiding place, from which Castrum Peregrini evolved. Together we mounted an exhibition in the NIOD building, dedicated to the life and work of Gisèle during the war, and also to the artistic creations of the close-knit community of friends. Initially Gisèle seemed reluctant: she was afraid that it would become homage to her rather than to the group as a whole.

The exhibition opened and, reflecting my personal perspective, was called ‘The house across the canal’. The day towards the end of April 2007 when Gisèle came to inspect it is etched on my memory. I knew her better by then and also knew her reputation for being merciless, if she did not like something.  From my window I saw Gisèle’s fragile figure leave the building in the company of Michael and Lars.  She crossed the canal and inspected the exhibition wordlessly. An awkward silence.  But suddenly she put her hands together in front of her mouth and said “beautiful”. She was moved. Michael and I both felt as if we had passed our first school exam.

Never before had a NIOD exhibition attracted so many visitors. Together with Michael, we put together the collection of articles ‘Gisèle and her people in hiding’ and the authors of the book organised a cycle of presentations on the themes of the book. The importance of this extraordinary story of the hiding place was that it drew renewed attention to the basis on which Castrum Peregrini was built after the war. It shed new light on Castrum’s life philosophy, as it was formed during the occupation, and the importance of Gisele’s inspiring and dedicated role in the development of Castrum Peregrini, as it exists today.

In the last few years, Castrum Peregrini, of which Gisèle is the patron, has changed a lot. The elementary values from the period in hiding have resumed a central role: friendship and the love of art and culture. They serve as points of departure for a creative, understanding and emancipated society.  While the hiding fortress once was a secret place of artistic challenge and trust,  the current Castrum Peregrini is – in that same spirit – an open and transparent place, a stage for  contemporary , innovative and challenging cultural activities and debate Even the hiding floor, decorated in the same way as before, is opened on special occasions. The space is being treasured as a tangible place of memory, reflection and encounter.

‘Hero of the Herengracht’ was the title of the obituary in last Wednesday’s Volkskrant. This characterisation of her wartime role would not have pleased Gisèle.  She did not want to give any publicity to her wartime story. But since 1998, when she was given the Yad Vashem award for her support to people in hiding, she has regularly been approached to tell that story. She always said ‘she did what she had to do’, and that the experience enriched her spiritually, led to lifelong friendships and above all was an invaluable source of inspiration for her spiritual, societal and artistic development. It is these values that – more than ever before – are being treasured and realised by Castrum Peregrini. Michael, Lars and Frans, who were so dear to her, have been inspired by her and by the importance of her ideas and the meaning they gave to her life. Her greatest merit is that she gave continuity to this memory of the war for now and for later. In this respect she is very rightfully the hero of the Herengracht and from my perspective the hero from ‘across the canal’.



Leo van Santen spoke as a friend and archivist of Gisèle. We provide you here also with a German language version.

Mijn huis staat op het punt waar de Leidsegracht op de Herengracht uitkomt, en men herkent mij aan mijn neus.” Dit waren de eerste woorden die Gisèle met de karakteristieke adellijke stem sprak, toen ik mij in 1986 telefonisch bij haar meldde voor een afspraak. Mijn germanistische leermeester Alexander von Bormann had mij namelijk gevraagd om zijn Amsterdamse vriendin met enkele klusjes te helpen. Het vermoeden dat ik met een wereld buiten de normaliteit in contact stond, werd de daaropvolgende zaterdag bevestigd tijdens mijn tocht met de gammele lift naar de vierde verdieping van Herengracht 401, tijdens mijn snelle blik naar rechts in Gisèles aan het feodale Oostenrijk herinnerende woonkamer en ten slotte tijdens de afdaling via de trap naar het nog spierwitte Parische atelier. Door de ateliertunnel lopend zag ik eerst op de achtermuur de op het Griekse eiland Paros geschilderde ondergaande zon en opkomende maan. Gisèle zelf stond links daarvan in een blauwe skibroek met een penseel in haar hand voor de schildersezel. Op de plaats waar later mijn werktafel zou staan, mocht ik op een houten kruk gaan zitten en als vanzelfsprekend betrok Gisèle mij meteen bij de technische details van haar schilderwerk. Sindsdien maakte ik deel uit van haar onconventionele leven en had ik er in dat opzicht een leermeesteres bij. Het gevoel van verbondenheid en vertrouwen dat ze mij toen al gaf, zou tot het eind toe duren.

De zaterdagen bleven in Gisèles agenda voortaan gereserveerd voor mijn bezoeken. “Zijn die klusjes eigenlijk al eens af?” of nieuwsgieriger “Wat doe je daar toch allemaal?” vroegen mensen mij in de loop der jaren. Ik legde dan het vaste verloop van de dag uit. ’s Ochtends dronken we in de atelierkeuken koffie – Gisèle altijd met drie scheppen suiker –, aten we taart en bespraken we haar en mijn afgelopen week. Vervolgens werd in het atelier de post bekeken, beantwoord en in het archief opgeborgen, dat ik volgens Gisèles ongewone systematiek heb opgezet. Omdat Gisèle nooit een brief weggooide – waarschijnlijk om ook zo het kunstwerk van haar leven vast te houden –, bevat het archief nu alle brieven onder meer van de Oostenrijkse familie van haar moeder uit kasteel Hainfeld, van haar vader tijdens diens verblijf als geoloog in Amerika, van haar leermeester in het glazeniersvak Joep Nicolas en van Bergense kunstenaars als de dichter Adriaan Roland Holst. Ook aanwezig zijn de brieven aan Gisèle van de dichter Wolfgang Frommel en zijn Castrum-Peregrinikring, die in de onderduiktijd tijdens de Tweede Wereldoorlog in haar huis ontstond.   

Om 13.00 uur aten Gisèle en ik door mij bij Lanskroon gekochte saucijzenbroodjes, die zij met bosbessenjam besmeerde, naar eigen zeggen omdat ze dat tijdens haar jeugd in Amerika zo had geleerd. De lunch werd steevast besloten met een portie ijs. Behalve voor het ordenen van haar schilderijen en bibliotheek was de middag bestemd voor lange sessies aan mijn tafel in het atelier waarin Gisèle aan de hand van agenda’s en dagboeken mij over haar leven dicteerde. Ook werkten we aan haar gedichten. Tussen de bedrijven door vertelde ze afwisselend in het Nederlands, Engels, Duits en Frans vele anekdotes alsook haar opvattingen over beeldende kunst en literatuur. Dat ik meeging in haar taal- en onderwerpsprongen, leek ze niet meer dan normaal te vinden. De dag eindigde met een souper, zoals Gisèle dat noemde, in een Grieks restaurant aan het Singel, waar Paros-wijn werd geschonken. Het deed haar denken aan het jarenlange verblijf in het Parische klooster Agios Ioannis, dat ze in 1965 vlak voor diens dood met haar echtgenoot en voormalig burgemeester van Amsterdam Arnold d’Ailly had betrokken. Uiteraard sprak Gisèle met de restauranteigenaar Grieks.      

De laatste jaren, toen Gisèle geestelijk en lichamelijk zwakker was geworden, kon ze ons programma steeds moeizamer volhouden en lag ze tussendoor langere periodes op haar divan te slapen. Ook lukte het niet meer om naar het Paros-restaurant te gaan. Het souper werd nu in de atelierkeuken klaargemaakt door Gisèles trouwe verzorgsters Osti of Erdmute en daar in hun gezelschap door ons opgegeten. Een maand geleden zei Sherida, die Gisèle palliatieve zorg verleende en op wie ze zichtbaar gesteld was, dat ik geen saucijzenbroodjes meer hoefde mee te brengen, omdat ze nauwelijks nog at. Ik duidde dit als teken dat Gisèle had berust in het onvermijdelijke gevolg van haar ouderdom. Afgelopen maandag zou ze op de leeftijd van 100 jaar in Sherida’s aanwezigheid op bed haar laatste adem uitblazen.

Twee weken geleden bezocht ik Gisèle voor het laatst. Toen ik bij het weggaan de ateliertrap naar de lift opliep, draaide ik me halverwege om en zwaaide nog naar haar. Door Sherida hierop geattendeerd zwaaide ze van achter de keukentafel terug en lachte. Eergisteren zag ik Gisèle schitterend opgebaard liggen op de midden in de ateliertunnel neergezette divan, niet ver van de plaats waar ik haar 27 jaar geleden had ontmoet. Achter Gisèle doemde in het atelier haar kunstwereld op met duidelijk zichtbaar de ondergaande zon en opkomende maan. “Nu ben ik mijn wekelijkse onderdompeling in Gisèles wereld en daarmee een belangrijke houvast in het leven kwijt,” zei ik tegen Frans Damman, die mij begeleidde. Maar terecht antwoordde hij: ”Vergeet niet dat je de herinnering aan de bijzondere Gisèle levenslang zult behouden.”

Ik laat Gisèle nu vaarwel zeggen met het slotgedicht ‘Farewells’ uit haar in 1995 verschenen bundel Parian Poems. Het wegvliegen van haar geliefde Paros in 1982 is hierbij als metafoor te beschouwen voor haar definitieve wegvliegen naar de hemel vijf dagen geleden:


I flying and my heart

Full of farewells

Farewell to Paros

To friends farmers fishermen

To pre-election roaring Athens.


I flying over bundles of cloud

Ravelling round the Muse’s Mount

Cephalonia’s foam-footed cliffs

And the purple void of the Ioanian Sea.

No more beaches for Arethusa

Or anyone else.


A steamer like a bug far below

Heads for Apulia

And I fly north.

Mein Haus steht an dem Punkt, wo die Leidsegracht in die Herengracht mündet, und man erkennt mich an meiner Nase.” Das waren die ersten Worte, die Gisèle mit der charakteristischen adligen Stimme sprach, als ich mich 1986 für eine Verabredung telefonisch bei ihr meldete. Mein germanistischer Lehrmeister Alexander von Bormann hatte mich nämlich gebeten, für seine Amsterdamer Freundin einige Gelegenheitsarbeiten zu verrichten. Die Vermutung, dass ich mit einer Welt jenseits der Normalität in Kontakt stand, wurde am darauffolgenden Samstag bestätigt: während meiner Fahrt im wackeligen Aufzug in den vierten Stock der Herengracht 401, während meines schnellen Blicks nach rechts in Gisèles ans feudale Österreich erinnerndes Wohnzimmer und zum Schluss während des Treppenabstiegs ins noch blütenweiße parische Atelier. Durch den Ateliertunnel gehend sah ich zunächst an der Rückwand die auf der griechischen Insel Paros gemalten Bilder der untergehenden Sonne und des aufgehenden Monds. Gisèle selbst stand links in blauer Skihose mit einem Pinsel in der Hand vor ihrer Staffelei. Am Platz, wo später mein Arbeitstisch stand, durfte ich mich auf einen Holzhocker setzen und wie selbstverständlich sprach Gisèle mit mir sofort über die technischen Einzelheiten ihrer Malerei. Seitdem war ich Teil ihres unkonventionellen Lebens und hatte in der Hinsicht eine Lehrmeisterin dazubekommen. Das Gefühl der Verbundenheit und des Vertrauens, das sie mir damals schon gab, sollte bis zum Ende währen.

Die Samstage blieben in Gisèles Agenda für meine Besuche reserviert. “Sind die Gelegenheitsarbeiten eigentlich schon mal erledigt?” oder neugieriger “Was machst du da denn alles?” fragten mich viele im Lauf der Jahre. Ich erklärte dann den festen Tagesablauf: Morgens tranken wir in der Atelierküche Kaffee – Gisèle immer mit drei Löffeln Zucker –, aßen Kuchen und besprachen ihre und meine vergangene Woche. Anschließend wurde im Atelier die Post durchgegangen, beantwortet und ins Archiv eingeordnet, das ich nach Gisèles ungewöhnlicher Systematik aufgebaut habe. Weil Gisèle nie einen Brief wegwarf – wohl um auch so das Kunstwerk ihres Lebens festzulegen –, umfasst das Archiv heute alle Briefe, die ihr u.a. von der österreichischen Verwandtschaft ihrer Mutter aus Schloss Hainfeld, von ihrem Vader während dessen Aufenthalts als Geologe in Amerika, von ihrem Lehrmeister in der Glasmalerei Joep Nicolas und von Künstlern aus Bergen wie dem Dichter Adriaan Roland Holst geschrieben wurden. Auch vorhanden sind die Briefe an Gisèle von dem Dichter Wolfgang Frommel und seinem Castrum-Peregrinikreis, der in ihrem Haus während des Zweiten Weltkriegs im Versteck entstand.

Um 13.00 Uhr aßen Gisèle und ich von mir bei Lanskroon gekaufte Wurstbrötchen, die sie mit Heidelbeermarmelade bestrich, nach ihrer Angabe, weil sie das während ihrer Jugend in Amerika so gelernt hatte. Der Lunch wurde üblicherweise mit einer Portion Eis beschlossen. Außer für das Ordnen ihrer Gemälde und Bücher war der Nachmittag für lange Sitzungen an meinem Ateliertisch vorgesehen, in denen Gisèle anhand von Agenden und Tagebüchern mir über ihr Leben diktierte. Auch arbeiteten wir an ihren Gedichten. Unterdessen erzählte sie abwechselnd auf Niederländisch, Englisch, Deutsch und Französisch viele Anekdoten sowie ihre Auffassungen über bildende Kunst und Literatur. Dass ich mit ihren Sprach- und Themensprüngen mitmachte, schien sie für normal zu halten. Der Tag endete mit einem Souper, wie Gisèle das zu nennen pflegte, in einem griechischen Restaurant am Singel, wo Paros-Wein ausgeschenkt wurde. Es erinnerte sie an den jahrelangen Aufenthalt im parischen Kloster Agios Ioannis, das sie 1965 kurz vor dessen Tod mit ihrem Gatten und ehemaligem Amsterdamer Bürgermeister Arnold d’Ailly bezogen hatte. Selbstverständlich unterhielt sich Gisèle mit dem Restaurantbesitzer auf Griechisch.

Die letzten Jahre, als Gisèle geistig und körperlich schwächer geworden war, konnte sie unser Programm immer mühsamer durchhalten und lag zwischendurch längere Perioden auf ihrem Diwan zum Schlafen. Auch gelang es nicht mehr, zum Paros-Restaurant zu gehen. Das Souper wurde nunmehr in der Atelierküche von Gisèles treuen Pflegerinnen Osti oder Erdmute zubereitet und dort in deren Gesellschaft von uns aufgegessen. Vor einem Monat sagte Sherida, die Gisèles Palliativpflege übernommen hatte und bei der sie sich sichtlich behaglich fühlte, dass ich keine Wurstbrötchen mehr mitbringen solle, weil sie kaum noch esse. Ich deutete dies als Zeichen, dass Gisèle sich mit der unvermeidlichen Folge ihres Alters abgefunden hatte. Am vergangenen Montag tat sie im Bett als Hundertjährige in Sheridas Gegenwart den letzten Atemzug.

Vor zwei Wochen besuchte ich Gisèle zum letzten Mal. Als ich beim Weggehen die Ateliertreppe zum Aufzug hinaufging, drehte ich mich auf halbem Wege um und winkte ihr noch zu. Von Sherida darauf aufmerksam gemacht, winkte sie von ihrem Platz am Küchentisch zurück und lachte. Vorgestern sah ich Gisèle glänzend aufgebahrt liegen auf dem mitten in den Ateliertunnel gestellten Diwan, nicht weit von der Stelle, wo ich sie vor 27 Jahren getroffen hatte. Hinter Gisèle tauchte im Atelier ihre Kunstwelt auf mit – deutlich sichtbar – der untergehenden Sonne und dem aufgehenden Mond. “Jetzt habe ich mein wöchentliches Eintauchen in Gisèles Welt und damit einen wichtigen Halt im Leben verloren,” sagte ich Frans Damman, der mich begleitete. Mit Recht antwortete er jedoch: ”Vergiss nicht, dass du die Erinnerung an die einzigartige Gisèle dein Leben lang behalten wirst.”

Ich lasse Gisèle sich jetzt mit dem Schlussgedicht ‘Farewells’ aus ihren 1995 erschienenen Parian Poems verabschieden. Das Wegfliegen von ihrem geliebten Paros im Jahr 1982 ist hier als Metapher für ihr endgültiges Wegfliegen in den Himmel vor fünf Tagen zu betrachten:


I flying and my heart

Full of farewells

Farewell to Paros

To friends farmers fishermen

To pre-election roaring Athens.

I flying over bundles of cloud

Ravelling round the Muse’s Mount

Cephalonia’s foam-footed cliffs

And the purple void of the Ioanian Sea.

No more beaches for Arethusa

Or anyone else.

A steamer like a bug far below

Heads for Apulia

And I fly north.


Cees van Ede and his late partner Maud Keus produced the magnificent documentary Het Steentje van Gisèle. Cees read out a poem, which he dedicated to Gisèle.

Een leven vol kunst
Maar de kunst van het leven
Is jou god gegeven
En grootste talent

Je stralende wezen
Door Bloem ooit omschreven
Als ‘engel’ is onwerelds
Maar aards evident

En op het moment
Dat Beckmann je tekende
Zag hij, Gisèle
Precies wie je bent

Want al wat je aanraakt
Al is het maar even
Verandert in iets
Wat nog niet is gekend


Joke Haverkorn van Rijsewijk, founder of Weverij de Uil, where all of Gisèles tapestries where woven, read a poem in memory of Gisèles time on Paros


Teruggekeerd op vroege schreden,
zonder jou
maar met jou
in elk vezel
van mijn leven,
sta ik in de ruimte
met alles wat werd liefgehad.

De wind fluit buiten
om de muren
en in de wijde cirkel
van de baai
werpen schepen
met gereefde zeilen
het anker uit.
Ontkomen aan een wilde zee.

Onder het blauwe vierkant
van een onbewogen hemel
ben ik opnieuw te gast
binnen de muren,
die wit gebleven
en binnen de stilte,
stil zoals altijd.


On behalf of the family, Antoinette Baan spoke, the daughter of Gisèles late husband Arnold d’Ailly, but also Daniel Bozhkov, Julliet Gooden and Roger Platt, who read a poem on behalf of Frank Platt

Loveliest of what I leave behind is the sunlight,
and loveliest after that the shining stars and the moon’ s face,
but also cucumbers that are ripe,
and pears, and appels.

Praxilla of Sicyon


At the grave Ute Oelman, friend and board member of Castrum Peregrini, head of the Stefan George Archive in Stuttgart read the following poem of Friedrich Hölderlin

Die Linien des Lebens sind verschieden,
Wie Wege sind, und wie der Berge Gränzen,
Was hier wir sind, kann dort ein Gott ergänzen
Mit Harmonien und ewigem Lohn und Frieden.



Please also have a look at the obituaries about Gisèle published in the Dutch press.




Het steentje van Gisèle



Documentaire Portret van Gisèle d’Ailly van Waterschoot van der Gracht

Als dochter van een Oostenrijkse barones en een Nederlandse geoloog leidde Gisèle d’Ailly van Waterschoot van der Gracht als kind een nomadenbestaan, dat bepalend werd voor de rest van haar leven. Ze reisde de hele wereld over waarbij Amerika, Oostenrijk, Frankrijk, Nederland en vooral Griekenland de belangrijkste pleisterplaatsen werden. Van jongs af aan wist ze dat ze schilderes zou worden, een passie die ze erfde van haar vader. In de loop der jaren heeft ze een groot en zeer divers oeuvre opgebouwd.  Regie: Cees van Ede. Productie: Maud Keus, NPS, 1997

klik hier om de documentaire Het Steentje van Gisèle (60min) te bekijken:

Het Steentje van Gisèle - Cees van Ede en Maud Keus

Het Steentje van Gisèle – Cees van Ede en Maud Keus

De Vriend

KnipselKlik op de afbeelding om het PDF van de tijdschrift te openen.

Persbericht: Gisèle overleden



11 september 1912 – 27 mei 2013


M.G.J.M. d’Ailly van Waterschoot van der Gracht


Maandagavond 27 mei is de kunstenares Gisèle op ruim 100 jarige leeftijd thuis in haar atelier overleden. Ze wordt in besloten kring begraven op de begraafplaats De Stompe Toren bij Spaarnwoude.

Gisèle by Koos Breukel

Photo Koos Breukel

Het leven van Gisèle d’Ailly van Waterschoot van der Gracht leest als een sprookje.  Geboren in 1912 in Den Haag, als dochter van de Nederlandse geoloog Willem van Waterschoot van der Gracht en de Oostenrijkse barones Josephine von Hammer Purgstall, groeide ze op in de Verenigde Staten en Oostenrijk. Gisèle volgde haar opleiding aan de Académie de la Grande Chaumière en de Ecole Nationale des Beaux Arts in Parijs.

Midden jaren ’30 vestigde zij zich voor het eerst in Nederland. Gisèle ging in de leer bij de bekende Nederlandse glasschilder Joep Nicolas in Zuid-Limburg. Vlak voor het uitbreken van de Tweede Wereld oorlog verhuisde zij met haar ouders naar Bergen NH en maakte daar kennis met Nederlandse kunstenaars en schrijvers. In 1940 vestigde zij zich aan de Herengracht 401 in Amsterdam, waar ze de rest van haar leven is blijven wonen.

Tijdens de oorlogsjaren was haar huis een onderduikplek voor Joodse scholieren. Gisèle nam niet alleen de materiële zorg op zich voor haar jonge onderduikers maar wijdde hen in en beoefende met hen kunst en literatuur, die de jonge onderduikers een bovengemiddeld inzicht verschaftte in de buitenwereld, waarvan ze zelf jarenlang geen deel van uit konden maken. Voor Gisèle was vriendschap en kunst essentiële voorwaarden voor het leven. Deze onderduikervaring heeft hen doen besluiten na de oorlog de culturele stichting Castrum Peregrini – ‘burcht van de pelgrim’- op te richten, de nom de guèrre van het schuiladres. Hiermee creëerde zij een open huis voor schrijvers, dichters en kunstenaars en legde de basis voor de huidige culturele stichting Castrum Peregrini, die in haar diverse activiteiten de band tussen het individu en de maatschappij belicht: vriendschap en cultuur zijn de fundamenten voor betekenisvolle vrijheid.

Gisèle is een veelzijdig kunstenaar die veel glas-in-lood ramen heeft gemaakt – o.a. in Amsterdam in de R.K. Begijnhof kerk en de Krijtberg aan het Singel, wandtapijten voor de SS Rotterdam het schip van de Holland Amerika lijn en veel schilderijen zowel figuratieve, fantasie- en mythische figuren als abstract werk.

In ’59 huwde zij de naoorlogse Burgemeester van Amsterdam, Arnold d’Ailly. Ruim 25 jaar woonde en werkte zij elke zomer in haar atelier op het Griekse eiland Paros, Griekenland.

In 1997 werd haar naam gegraveerd in de eremuur in de tuin der rechtvaardigen, bij Yad Vashem, Jerusalem. In 2011 ontving Gisèle uit handen van burgermeester Eberhrad van der Laan een Koninklijke onderscheiding.

Dinsdagavond 28 mei wordt om 23:55uur op Nederland 2 de documentaire ‘Het Steentje van Gisèle’ uitgezonden, destijds gemaakt door Cees van Ede en Maud Keus.


Voor vragen en / of beeldmateriaal


Frans Damman

Stichting Castrum Peregrini

Herengracht 401



T: 020 6235287


Gisèle 12 september 1912 – 27 mei 2013

Creatures for a day! What is a man?

What is he not? A dream of a shadow

Is our mortal being. But when there comes to men

A gleam of splendour given of heaven,

Then rests on them a light of glory

And blessed are their days.

(Pythian 8, Pindaros)


Niet onverwacht maar toch onverhoeds is van ons heengegaan na een rijk en productief leven dat volledig in het teken stond van kunst en vriendschap

Gisèle d’Ailly –

van Waterschoot van der Gracht

Ze overleed in de leeftijd van 100 jaar.
Gisèle was  de beschermvrouwe van Castrum Peregrini
Namens Castrum Peregrini ,
Frans Damman, Lars Ebert en Michael Defuster
27 mei 2013
Herengracht 401, 1017 BP Amsterdam




Hier de advertentie van 31 Mei 2013 in de Frankfurter Allgemeine Zeitung:














Volkskrant, 29 mei 2013

















 NRC, 31 mei 2013













Het Parool, 30 mei 2013














TROUW, 30 mei 2013


















Frankfurter Allgemeine Zeitung, 31 mei 2013









vernissage SHAPESHIFTING (t/m 23 juni)

live radio uitzending van VPRO’s De Avonden vanuit SHAPESHIFTING

donderdag 25 april

door: Vincent van Velsen

IMG_3485  IMG_3496

Een bijeenkomst van oude en nieuwe vrienden. De vernissage van My Friend My Enemy My Society bracht een groot aantal mensen richting Castrum Peregrini.


De opening van de expositie Shapeshifting en de officiële lancering van het magazine De Vriend luidden het begin van de  twee maanden durende manifestatie in. Ingaande op het thema van de manifestatie ‘Vriendschap’ biedt het magazine een beschouwing op verschillende onderwerpen gerelateerd aan dit thema, en geeft daarnaast een inleiding op en theoretische onderbouwing van verschillende projecten die de komende twee maanden zullen plaatsvinden. De Vriend is op zaterdag 20 april 2013 meegesealed bij de PS van het Parool en 7 mei mee gegaan naar de abonnees van Kunstbeeld #5.



De expositie Shapeshifting, samengesteld door curatoren Danila Cahen en Maria Barnas, kan gezien worden als de donkere kant van het thema Vriendschap en gaat in op ideeën over angst, macht en wantrouwen. Hoewel dit de kernwaardes zijn van de liberale samenleving die Hobbes formuleerde, zullen andere onderdelen van de manifestatie zich richten op de inhoud alsmede de positieve en sociale kanten van vriendschap, de maatschappij en samenleven in het algemeen. Juist omdat Castrum Peregrini hier zijn basis en geschiedenis vindt: cultuur, vrijheid en vriendschap vormen de kernwaarden van de intellectual playground aan de Herengracht.

IMG_3566 IMG_3554

De vernissage bracht deelnemers, geïnteresseerden en vrienden samen en werd afgesloten door VPRO’s De Avonden op locatie. Korte interviews met deelnemers en speciale gasten, waaronder de curatoren van Shapeshifting en particperende kunstaar Rob Schröder, dichter Henk de Waal, schrijfster Maartje Smits (hard//hoofd), theatermakers Bo Tarenskeen, Gable Roelofsen (Het Geluid Maastricht) en Paul Koek (Veenfabriek) en de schrijvers Dirk van Weelden en Manon Uphoff werden afgewisseld door muziek van The Vagary. Het motto van My Friend My Enemy My Society werd eer aan gedaan:

Dieser Glaube an der Anderen ist der Glaube an das zukünftige Miteinandersein, in dem er sich bewähren soll. Nicht die Bewährung selber, sonder der notwendige Glaube an sie, ohne den jedes Miteinandersein unmöglich würde, ist konstitutiv für das Bestehen des genus humanum.“ – Hannah Arendt